ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ФРАЗЕОЛОГИИ В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ Г. ЕСЕМУРАТОВА ДЛЯ ОПИСАНИЯ ПОВЕДЕНИЯ ЛИТЕРАТУРНЫХ ПЕРСОНАЖЕЙ

Аннотация

In this article, we want to talk about the importance of phraseologisms in the works of G. Esemuratova in giving the character and behavior of literary images. We will consider the processes in the context of the interpretation of such phraseologism. Keywords: Lexicology; phraseology; character; paradigm; image psyche and others. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ФРАЗЕОЛОГИИ В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ Г. ЕСЕМУРАТОВА ДЛЯ ОПИСАНИЯ ПОВЕДЕНИЯ ЛИТЕРАТУРНЫХ ПЕРСОНАЖЕЙ Аннотация. В данной статье мы хотим поговорить о значении фразеологизмов в творчестве Г. Эсемуратова в передаче характера и поведения литературных образов. Мы рассмотрим процессы в контексте интерпретации такого фразеологизма. Ключевые слова: лексикология; фразеология; характер; парадигма; изображение психика и другие. Belgili frazeolog alım A.V.Kuninniń pikirinshe frazeologizmler nominativ, stilistikalıq, pragmatikalıq hám juwmaqlawshı xızmetlerdi atqaradı. Frazeologizmlerdiń bul funkciyaların: frazeologizmlerdiń stillik neytral funkciyaları neytral bolmaǵan stillik funkciyalar menen uzual funkciyalar bolsa, okkazional funkciyalar menen qarama-qarsı bolǵan halatlar dep esaplaydı.1 Ózbek tili frazeologiyası hám frazeografiyası boyınsha izertlewler alıp barǵan B.Yuldoshev A.V.Kuninniń bul pikirine qosıla otırıp Erkin Vaxidov poeziyasında qollanılǵan frazeologizmlerdiń xızmetin eki túrge ajıratıp izertleydi: uzual hám okkazional funktsiyalar.2 1 Кунин А.В. Курс фразеологии современного английского языка. – М: «Высшая школа», 1986. – С.96-100; Кунин А.В. Ассиметрия в сфере фразеологии// «Вопросы языкознания», 1988. №3- С. 98-107 2 Йулдошев Б. Ўзбек фразеологияси ва фразеографияси масалалари. Самарқанд, 2013, 261-279-бетлер. 1 73 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Sońǵı dáwirde kórkem shıǵarmalar tilinde frazeologizmlerdiń stillik qollanıw ózgesheliklerine de arnawlı túrde itibar qaratılıp atır. Máselen, G.Allambergenova3, A.Pirniyazovalardıń4 miynetleri frazeologizmlerdiń stillik ózgesheliklerine arnalǵan. Jazıwshılar, shayırlar, tilshi alımlar frazeologizmlerdi tilimizdiń biybaha baylıǵı, xalıq danalıǵınıń ǵáziynesi dep bahalaydı. Sebebi olar tildi ásirese kórkem ádebiy tildi janlandıradı, onı obrazlı, emocional-ekspressivlik boyaw menen támiyinleydi, pikirdi qısqa, ıqsham etip beriw quralı xızmetin atqaradı. Biz jumısımızdıń bul babında ulıwma til biliminde, sonday-aq túrkiy tillerde alıp barılǵan ilimiy izertlewlerdi basshılıqqa ala otırıp G.Esemuratova shıǵarmalarında qollanılǵan frazeologizmlerdiń xızmetlerin úsh toparǵa ajıratıp úyrenemiz: 1. Frazeologizmlerdi ádebiy qaharmanlardıń minez-qulqın súwretlewde paydalanılıwı. 2. Frazeologizmlerdi ádebiy qaharmanlardıń psixologiyalıq sezimin, halatın súwretlewde jumsalıwı. 3. Awızeki sóylew tiline tán frazeologizmlerdiń xızmeti. Til – ádebiyattıń birinshi elementi, sebebi qálegen ádebiy shıǵarmanıń kórkemligi onıń tili arqalı kórinedi. Hárqanday jazıwshı yamasa shayır óz shıǵarmasında ulıwma xalıqlıq tilden kórkem obrazlardı payda etiw ushın sózlerdi, sóz formaların tańlap qollanadı. Kórkem shıǵarmanıń tilin izertlegende jazıwshı yamasa shayırdıń sol shıǵarmada tildiń kórkemlew quralların qalay qollanǵanlıǵı, kórkem obraz jasaw ushın sózlerden qalay paydalanǵanlıǵı, onıń sóz qollanıw sheberligi, stili anıqlanıwı kerek. Sol waqıtta ǵana jazıwshınıń til ózgeshelikleri, jeke stili, kórkem shıǵarma tiliniń ózgeshelikleri ashıp kórsetiledi. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri pikirdi keń, obrazlı, ótkir etip beriw ózgesheligi menen basqa til birliklerinen ayrıqshalanıp turadı. Olar – nominativ hám qosımsha reńkleriniń ajıralmas birliginen ibarat bolǵan arnawlı sóylew figuraları.5 Haqıyqatında da, tilimizdiń frazeologiyalıq quramına názer awdarsaq, olardıń belgili bir toparı tek tiykarǵı mánini bildirip keliw menen birgelikte oǵan qosımsha sóylewshiniń anaw ya mınaw qatnasın bildirip keliwi de múmkin. Frazeologizmlerdiń kórkem shıǵarmada atqaratuǵın xızmeti – obraz jasaw, qaharmanǵa sıpatlama beriwde hám t.b. xızmetlerde qollanıladı. Frazeologizmler shıǵarma tiline ayrıqsha kórik, mazmun, milliy kolorit beredi. Xalıq tiliniń bul baylıǵına kewil awdarıp, kerek jerinde orınlı paydalanıwı – jazıwshınıń sheberligine baylanıslı. Frazeologizmlerdiń kórkem shıǵarmada atqaratuǵın xızmeti – obraz jasawda, ádebiy qaharmanlarǵa tillik minezleme beriwde, qaharmanlardıń minez-qulqın súwretlewde, házil-dálkek xızmetinde jumsaladı. Frazeologizmlerdiń bay hám hár túrli quramların G.Esemuratova ózinshelik stil dóretiw maqsetinde hár túrli jollar menen qollanǵan. Jazıwshı qaharmanlardıń sırtqı portreti menen qatar ishki dúnyasın – minez-qulqın, isenimin, dúnyaǵa kóz-qarasın súwretleydi. G.Esemuratova adamnıń sırtqı kelbetin, turpatın hám ishki dúnyasın súwretlew ushın atawıshlardan jasalǵan frazeologizmlerden paydalanǵan. Arpa ishinde bir biydayım ;awzınan 3 Алламбергенова Г.А. И. Юсупов асарларида фразеологизмларнинг услубий қулланиши. Филология фанлари буйича фал