О ПОНЯТИИ ДОГОВОРА В МУСУЛЬМАНСКОМ ПРАВЕ, ЕГО ОСОБЕННОСТЯХ И ВИДАХ

Аннотация

In this article, general concepts of the contract in Islam, their types and general information about the contract law are given, as well as some requirements and conditions in contractual relations are explained in detail. Key words: Akd, lazim, fiqh al-uqud, contract. О ПОНЯТИИ ДОГОВОРА В МУСУЛЬМАНСКОМ ПРАВЕ, ЕГО ОСОБЕННОСТЯХ И ВИДАХ Аннотация. В данной статье даны общие понятия договора в исламе, их виды и общие сведения о договорном праве, а также подробно разъяснены некоторые требования и условия в договорных отношениях. Ключевые слова: Акд, лазим, фикх аль-укуд, договор. Мақоладаги умумий тушунчалар: Aқд (арабчадан - шартнома) сўзма-сўз таржима қилинганда "боғлаш, боғлаш, тугун ёки қўшилиш" деган маънони англатади. Ислом ҳуқуқида унинг бошқа номлари - шартнома, келишувдир.1 Лазим - тузилган шартномани икки томоннинг ўзаро розилигисиз бекор қилиш мумкин эмас. Хайз – шартномани ҳар икки томон, баъзи ҳолларда эса маълум бир томон бекор қилиши мумкин. Мудараба - бу маблағга эга бўлган шахс уни пулни айлантириш ва фойда олиш мақсадида бизнес ёки бизнес-режага эгалик қиладиган бошқа шахсга тақдим этадиган молиявий операция бўлиб, у пулни айирбошлаш ва фойда олиш мақсадида амалга ошириладиган келишувдир. Ислом тижорат қонунчилиги шартноманинг умумий қонунидан (фиқҳ ал уқуд) ташкил топган бўлиб, у адолат ва равшанликка эришиш, фирибгарлик, ноаниқлик ва тенгсизликка йўл қўймаслик ва битим тузган томонлар ўртасида ўзаро келишувни таъминлашга қаратилган тамойиллар (устунлар) ва шартларни ўз ичига олади. Яъни, шартномалар ҳеч қандай мажбурлаш ва алдовсиз ихтиёрий равишда тузилиши керак. Иккала томон ҳам шартнома шартларини аниқ тушунишлари керак. Шартнома - бу таклиф ва қабул қилиш тўғрисидаги келишувдир. Ҳакамларнинг иши билан ривожланган инглиз қонунчилигидан фарқли ўлароқ, Ислом шартномаси Қуръон ва сунна асосида фугаҳа (ҳуқуқшунослар) фаолияти орқали ривожланган. 1 Мансурий, Т. “Islamic law of contract”, б. 20 8 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Исломда шартнома, агар у шариат буюрган талаблар асосида бажарилган бўлсагина қонуний ҳисобланади. Бунинг ҳуқуқий асосини қуйида келтирамиз. Aллоҳ Таоло айтади: "Ей иймон келтирганлар! Aҳдларингизни сақланглар "(Қуръон 5:1). Ва яна: "Ваъдага содиқ қолинг, чунки ваъда жавобни талаб қилади" (Қуръон, 17:34). Ва яна: «Aгар берган бўлсангиз, Aллоҳ билан аҳдга содиқ бўлинг; Қасамларингизни муҳрлаганингиздан кейин бузманг, чунки сиз Aллоҳни ўзингизнинг кафилингиз деб билгансиз. Дарҳақиқат, Aллоҳ нима қилаётганингизни билади» (Қуръон, 16:91). Қуръонда кўплаб шартномалар ва кенг қўлланиладиган аксиомалар мавжуд. Бундай шартномавий муносабатларга сотиш, ижарага бериш, кафолат, гаров ва депозит каби турли хил тижорат шартномалари киради. Бу каби шартномалар Қуръон оятларида баён қилинган ва улар янги шартномалар қоидалари учун асос қилиб олинган бўлса, бошқалари Ислом пайдо бўлганида аллақачон мавжуд бўлган амалиётни тан олиш ва қонунийлаштириш орқали тасдиқланган. Ислом шартномаси қонуни айрим ҳуқуқий тизимларда "шартнома" деб ҳисобланмайдиган баъзи йўналишларни ҳам ўз ичига олади. Хайр-эҳсон, бундай ўзига хосликнинг намунасидир. Шариятда ниятни эълон қилиш ва розилик бериш шартнома қонуни учун муҳим аҳамиятга эга. Розилик ислом шартнома қонунчилигида асосий ўринни эгаллайди, чунки розиликсиз шартнома мажбурий кучга эга бўлмайди. Бундан ташқари, шартнома тузиш нияти аслида шариатда шартнома расмийлигига қараганда муҳимроқдир. Бу шариатнинг одамларнинг эҳтиёжларини қондириш қобилияти одамлар унинг қоидаларини тушуниш қобилиятлари билан чекланганлигини кўрсатади. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, мусулмон ҳуқуқи шартномани ўзбошимчалик билан бекор қилишга йўл қўймайди, унинг аниқ сабаби бўлиши керак. Шартнома маҳсулотнинг аниқ ёки яширин камчиликлари туфайли бекор қилиниши мумкин ёки бир тараф бошқасидан маълум бир миқдордаги товонни талаб қилиниши мумкин. 2 Шартнома турлари: Мажбурий ва факултатив (ёки рухсат этилган) шартномалар. Баъзи шартномалар мажбурийдир, лазим, бир марта тузилгач, икки томоннинг ўзаро розилигисиз уни бекор қилиш мумкин эмас. Мажбурий шартномаларга олди-сотди, ижарага бериш шартномалари ва ҳоказолар киради. Баъзи шартномалар хайз каби факултатив бўлади. Яъни уни ҳар икки томон, баъзи ҳолларда эса маълум бир томон бекор қилиши мумкин. Рухсат этилган шартномаларга мисол сифатида агентлик, депозит ва мудараба киради. Иккала томон ҳам уларни исталган вақтда бекор қилиши мумкин. Гаров шартномаси (раҳн) исталган вақтда бекор қилиниши мумкин бўлса-да, буни фақат кредитор амалга ошириши мумкин. Баъзи шартномалар факультатив сифатида бошланади ва кейинчалик хайр-эҳсон каби мажбурий бўлиб қолади. Ҳайрия фақат етказиб берилгандан сўнг мажбурий бўлади. Мажбуриятни факултативдан фарқлаш муҳимдир. Масалан, Ислом банкларида мудараба шартномаси факултатив эмас, балки шартнома муддати давомида мажбурий ҳисобланади. Замонавий ҳуқуқшуносларнинг фикрига кўра, Мудараба қадимги вақт