Муборак завод типидаги қора рангли қоракўл қўйлари ирсиятини гулларнинг узунлиги бўйича баҳолаш натижалари

Аннотация

The article describes the results of a comparative study of the flower length of the offspring of black Karakol sheep of the “Mubarak plant” type with the parameters of the offspring of ribbed type sheep. Key words: Karakol sheep, lambs, plant type, class, flower type, flower length. Кириш. Қоракўлчилик чорвачиликнинг ўзига хос хусусиятлари билан характерланувчи муҳим тармоқларидан бири ҳисобланади. Ўзига хослиги шундан иборатки, унинг ривожланиш худуди оғир экстремал шароити билан таърифланувчи чўл регионлари ҳисобланиб, ушбу шароитда қоракўл терилари, гўшт, жун, пўстинбоп қўй терилари ишлаб чиқаради. Қоракўл қўйларининг гул типи, синфи, жун тола узунлигига қараб қўйларнинг наслий қимматлиги белгиланади. Қоракўл қўй зоти таркибида “Муборак” завод типига мансуб қўйлар қимматли гуруҳлар қаторига киради. Қоракўл қўйларини урчитиш самарадорлигини ошириш бўйича бир қатор олимлар самарали тадқиқотлар олиб борган. Айтиш лозимки, қоракўл қўйларини “Муборак” завод типининг ирсий хусусиятлари И.Н.Дячков, Т.Б.Чехиринадзе, С.Э.Шаптаков (1981), Т.Б.Чехиринадзе, В.И.Барковский (1982), А.Газиев, Г.Вахидов, Р.Матякубов (1996) ва бошқаларнинг тадқиқотларида ўрганилган бўлиб, уларда муҳим селекцион белгиларнинг наслга берилиш, намоён бўлиш, ирсийланиш ўзаро боғлиқлик даражалари аниқланган. Таъкидлаш лозимки, ушбу гуруҳга мансуб қўйлар зотнинг сифатий такомиллашувида муҳим ўрин эгаллайди. Қора рангли қўйларнинг ирсий ва маҳсулдорлик хусусиятларини яхшилашда “Муборак” завод типидан умуман дунё, хусусан Ўзбекистон миқёсида кенг фойдаланилган. Шу билан бир қаторда айтиш ўринлики, ушбу завод типини ҳар томонлама ўрганиш охирги йилларда деярли тўхтаб қолган. Шу нуқтаи назардан унинг ҳозирги даврдаги ҳолатини ўрганиш долзарб ҳисобланади. Тадқиқот мақсади. “Муборак” завод типининг муҳим селекцион белгиларидан ҳисобланган гул узунлигини авлодларга ўтказиш даражасини ўрганиш ҳисобланади. Тадқиқот услублари. Тадқиқотлар Қашқадарё вилояти “Муборак” наслчилик МЧЖда урчитилувчи қора рангли қоракўл қўйларида олиб борилди. Уларни баҳолаш “Қоракўлчиликда наслчилик ишини юритиш ва қўзиларни баҳолаш (бонитировка қилиш) бўйича қўлланма” асосида амалга оширилди. (С.Ю.Юсупов ва бошқалар, 2015) Олинган маълумотларга вариацион статистика усулларида ишлов берилди. (Н.А.Плохинский, 1969) Тадқиқот натижалари. Қоракўл қўйларининг наслий қимматлилигини белгилашда тери сатҳида шаклланган гулларнинг узунлиги энг муҳим кўрсаткичлардан бири ҳисобланади. Гулларнинг узун бўлиши ижобий хусусият бўлиб, қўйларнинг ва қоракўл тери маҳсулотининг қимматлилигини оширади. Ушбу кўрсаткичнинг намоён бўлиш 46 даражаси кўпгина олимларга хусусан, яйлов, иқлим ва озуқа шароити, қўйларнинг синфи, гул типи, узунлиги ҳамда бошқаларга боғлиқ. Тадқиқотларда “Муборак” завод типига мансуб элита ва 1-синфли ярим доира қаламгул типидаги қўйлар авлодларининг гул узунлиги қовурғасимон типли қўйлар авлодлари кўрсаткичлари билан қиёслаб ўрганилди. Маълумотлар 1 ва 2-жадвалда умумлаштирилди. 1-жадвал Завод типи авлодларининг гул узунлиги Авлодларнинг гул узунлиги, % (х+Sх) Қўйларнинг гул узунлиги n Узун Ўрта Калта Жакет элита 122 76,2±3,85х) 14,8±3,21 9,0±2,59 Жакет I 295 54,9±2,89 21±2,37х) 24,1±2,49х) Ўртача мувозанатлашган 417 61,1±2,38х 19,2±1,92х 19,7±1,94х кўрсаткич Х)-Р˂0,001 х-Р˂0,05 2-жадвал Қовурғасимон типли қўйлар авлодларининг гул узунлиги Авлодларнинг гул узунлиги, % (х+Sх) Қўйларнинг гул узунлиги n Узун Ўрта Калта Қовурғасимон элита 53 81,1±5,37 15,1±4,91 3,8±2,62 Қовурғасимон I 148 41,9±4,05 43,2±4,07 14,9±2,92 Ўртача мувозанатлашган 201 52,2±3,52 35,8±3,38 12,2±2,29 кўрсаткич Жадвалларда келтирилган маълумотлардан ҳар иккала гуруҳлардаги қўйларнинг гулларининг узунлиги бўйича етарли даражадаги юқори ирсий салоҳиятини кўриш мумкин. Ушбу ҳолатда “Муборак” завод типидаги қўйлар авлодларда узун гуллилик ўртача мувозанатлашган ҳолда 61,1±2,38% даражасида намоён бўлиб, элита синфли қўйлар авлодларида 76,2±3,85 фоизни (Р˂0,001); 1-синфли қўйлар авлодларида эса 54,9±2,89 фоизни ташкил этиши аниқланди. Ушбу гуруҳда ўртача мувозанатлашган ҳолатда калта гулли авлодлар салмоғининг (19,7±1,94%) элита синфли қўйлар авлодларида 2,1 баравар камайиши (9,0±2,59%) аниқланди. Қовурғасимон қалам гулларнинг ярим доира қалам гулларга нисбатан узунроқ бўлиши кўпчилик тадқиқотчилар томонидан кузатилган. Бизнинг тадқиқотларимизда ҳам шундай ҳолатни кўриш мумкин. Бунда энг юқори узун гуллилик элита синфли қўйлар авлодларида (81,1±5,37%, Р˂0,001) кузатилиши аниқланган. Хулоса. “Муборак” завод типига мансуб қоракўл қўйлари гулларнинг узунлиги бўйича етарли даражадаги ирсий салохият билан характерланадики, бундан селекция жараёнида фойдаланиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1. Чехиринадзе Т.Б., Барковский В.М. “Значение соотношение типов завитков в селекции черних каракульских овец жакетного смушкового типа” сборник научных трудов ВНИИК “Вопросы технологии ведение каракулеводства” Ташкент, 1982 2. Дьячков И.Н., Шаптаков С.Э., Чехиринадзе Т.Б. “Сохранность свойств воло