ИЗ ИСТОРИИ ВОЕННОГО ДЕЛА В УБЕКСКОЙ ГОСУДАРСТВЕННОСТИ (НА ПРИМЕРЕ БУХАРСКОГО ЭМИРАТА)

Аннотация

This article talks about the military affairs, army management and military positions of the Bukhara Emirate, which has a unique place in the history of Uzbek statehood. Key words: Bukhara, Emirate, military, Shaibani, Ashtarkhani, Khiva, Khokand. ИЗ ИСТОРИИ ВОЕННОГО ДЕЛА В УБЕКСКОЙ ГОСУДАРСТВЕННОСТИ (НА ПРИМЕРЕ БУХАРСКОГО ЭМИРАТА) Аннотация. В данной статье рассказывается о военном деле, управлении армией и военных позициях Бухарского эмирата, занимающего особое место в истории узбекской государственности. Ключевые слова: Бухара, Эмират, военные, Шайбаниды, Аштарханиды, Хива, Коканд. Ўрта Осиё хонликлари ичида ўзига хос ўрин тутувчи Бухоро хонлиги XVI аср бошларида шаклланган бўлиб, узоқ йиллар давомида яъни тўрт асрдан кўпроқ ҳукм сурди. Ушбу хонликда сулолалар алмашинуви ва тарихий жараёнлар бошқа хонликларга қараганда бироз мураккаб кечганлигини кўришимиз мумкин. Дастлаб Шайбонийлар, сўнг Аштархонийлар ушбу давлатда ҳокимиятни ўз қўлларига олишди. Айниқса, Аштархонийлар ҳукмронлигида давлатда сиёсий инқироз кўзга ташланиб, натижада Бухоро хонлигидан Фарғона водийси ажралиб чиқиб, Қўқон хонлиги шаклланди. Натижасида Мовароуннаҳр учта мустақил давлат – Хива, Бухоро, Қўқон хонликларига бўлиниб кетди. Шундай бўлсада Бухоро хонлиги ўзининг сиёсий, иқтисодий ҳамда ҳарбий мавқеига кўра бирмунча етакчи давлат ҳисобланган. Мамлакатнинг ҳарбий соҳасини ривожлантириш ва такомиллаштириш борасида турли вақтларда қатор ислоҳотлар амалга оширилган ва буни деярли ҳар бир сулола вакилларининг ҳукмронлиги даврида кузатиш мумкин. Мамлакат сиёсий ҳаётида, давлат бошқарувида йирик саркардалар, қўшин бошлиқларининг ўрни катта эди. Ички ва ташқи хавфни бартараф этишда, янги ерларни босиб олиш учун қилинадиган истилочилик юришларида қўшинларнинг сони, ҳарбий тайёргарлиги, қўшин бошлиқларининг қўмондонлик маҳорати катта аҳамият касб этарди. 1 20 9 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Шайбонийлар қўшини асосан отлиқ ва пиёда аскарлардан ташкил топган1. Қўшин урушда ўқ-ёй, узун найза, қилич, гурзи, узун дастали жанг болтаси (табарзин), чангак каби асосий ҳужум қуролларидан фойдаланган2. Абдуллаҳон II даврида қўшин Хориждан келтирилган пилта милтиқлардан қуроллантирилган. Шайбонийлар қўшнида навкарлар ҳимоя учун қалқон (сипар)дан фойдаланганлар, ҳамда темир симдан майда қилиб тўқилиб, усти ипак ва бахмал мато билан ёпилган совут-жовшан (форсча бахтар) ёки жиба (жева) – темир ёки пўлатдан ишланган махсус кийим кийиб жанг қилганлар. Абудллахон II даврида Европадан келтирилган жовшан (совут) ҳам бўлган. Урушда яроқ ва ўқ ўтмаслиги учун отлар устига махсус зирхли ёпинчиқ - гежм (кежим) ёпишган3. Қўшин таркибида нафтандозлар, манжаниқчилар ва тош отувчилар ҳам бўлиб, улар шаҳар ва мудофаа қўрғонларини эгаллашда катта ўрин тутган. XVI асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб Абдуллаҳон II қўшинида чет эллардан келтирилган кичик замбараклар пайдор бўлади. Қўшин таркиби, унинг жанговор сафланиши, жанг қилиш тартиби, Чингизхон ва Амир Темур қўшинлари ҳарбий тузилиши ва уруш тактикасига асосланган бўлиб, унга Шайбонийхон даврида кўчманчи ўзбекларга хос бўлган бир қанча янги жанг усуллари киритилди. Шайбонийлар қўшини асосан, қалб (кавл) деб аталувчи марказий қисм, баронғор (ўнг қанот) ва жавонғор (сўл қанот) қисмларидан ҳамда хировул (қўшиннинг орқа қисми)дан ташкил топган. Уларга хоннинг ўзи ва тажрибали ўзбек султонлари бошчилик қилган. Қўшиннинг қанотларига бошчилик қилган саркарда ўғлон деб юритилган. Қўшини олдида манглай (авангард) деб аталувчи ҳарбий қисм ярим доира шаклида саф тортиб борган. Унинг олдида эса тез ҳаракатланувчи кичик жанговор қисм - илғор бўлган. Шайбонийлар қўшинида умумий қисм олдида борувчи “қоравул” деб аталган махсус қисм, қўшинининг ўнг ва сўл қисмлари олдида борувчи “кичик ғўл” деб юритилган бўлинмалар ва ортидан борувчи махсус ёрдамчи бўлинма-чаноҳ бўлган. Қўшин таркибида туғчи қисм, яъни байроқ остида эҳтиётда турувчи (туғни қўриқловчи) 20-30 минг кишилик жанговор ҳарбий бўлинма ҳамда забонгирлари – яъни душман томонидан яшириш равишда “тил” тутиб келувчи махсус бўлинма ва хабарчи - душман тўғрисида умумий маълумот келтирувчи бўлинмалар ҳам бўлган. Қўшин ҳарбий ҳаракатга келган пайт ҳукмдорнинг расмий қабул маросимлари ўтказиладиган махсус жой - баргоҳ ҳозирлашган. Ҳарбий қўшинда хонни қўриқловчи махсус гуруҳ сараланган ўзбек навкарларидан тузилган4. Шайбонийлар қўшини ҳам Чингизхон ва Амир Темур қўшинларидек 10 минг кишилик лашкарларга – туманларга бўлинган. Унга нўён деб аталувчи ҳарбий саркарда бошчилик қилган. Туманлар ўз навбатида минглик, юзлик, ўнликларга бўлинган. Қўшинни жангга ҳозирлаш, уларнинг маошини тўлаш ва бошқа ташкилий ишлар билан махсус амалдор – тавочи шуғулланган. Қўшинни қурол-яроғ билан таъминлашга 1 Искандаров Б.И. “ Из истории Бухарского эмирата”М.: 1958. С 9. 2 Ўзбекистонда ҳарбий иш тарихидан (Қадимги даврдан ҳозиргача).Тошкент: “Шарқ”, 2012. 125-б. 3 Записки о Бухарского ханстве (Отчеты П.И.Демез