МЕТАФОРЫ В ТВОРЧЕСТВЕ Т. КАЙЫПБЕРГЕНОВА

Аннотация

In this article, the correct meaning of the words is discussed about the meaning of subjectivity-entity, which is related to the initial sign of one object, event and the connection between them. Key words: Linguistics, metaphor, linguistic culture, T. Kayıpbergenov, language unions. МЕТАФОРЫ В ТВОРЧЕСТВЕ Т. КАЙЫПБЕРГЕНОВА Аннотация. В данной статье обсуждается правильное значение слов о значении субъектности-сущности, которая связана с первоначальным признаком одного предмета, события и связью между ними. Ключевые слова: лингвистика, метафора, лингвокультура, Т. Кайыпбергенов, языковые единицы. Lingvomádeniy izertlewdiń predmeti ssanalatuǵın til birlikleri mádeniyatta simvollıq etalonlıq simvollıq-metaforalıq áhmiyetke iye bolıp, insannıń oylaw iskerligi nátiyjesinde payda boladı. Olar kóbirek bir qansha lingvomádeniy birlikler menen bir qatarda metaforalarda da ushırasadı. Qaraqalpaq til biliminde «Lingvokulturologiya» oqıw qollanbasında1 «obrazlar sózdiń mádeniyat penen qatnası haqqında baslı xabardı korsetiwshi til birligi. Ádette, obrazlılıq degende til birliginiń predmetler hám qubılıslar haqqında korinisli hám sezimlik tuyǵı beriwin túsinemiz» degen sıpatlama berilip, obrazlılıqtı lingvistikalıq kategoriya sıpatında qaraǵan. Sonday-aq, awıspalı motivlesken sózler (metaforalar) mádeniy belgilerdiń sırtqı kórinisi sıpatında qarap, onı til bilimindegi universal qubılıslardıń biri dep qaraydı. 1 Ábdinazimov Sh., Tolıbaev X. Lingvokulturologiya. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 2020. -51-b. 224 Metafora tilde stillik usıl hám kórkem usıl sıpatında sóz mánileriniń awısıwındaǵı eń belsendi metaforizaciyalıq usıl sıpatında qollanıladı. Sóz sheberleri shıǵarmalarına názer taslay otırıp, onda kórkemlew quralları sıpatında xızmet atqaratuǵın sózlerdiń awıspalı mánileriniń oǵada kóp ekenligin baqlaymız. Sóz sheberleri sózdiń, pikirdiń ótkirligin beriw ushın awıspalı mánili sózlerden oǵada sheber paydalanadı. Sózlerdiń tuwra mánisi degende onıń dáslepki belgili bir predmet, qubılıs ya solar arasındaǵı qatnasqa tán belgilerge baylanıslı payda bolǵan predmetlik-zatlıq mánini túsiniwimiz kerek. Bul predmetlik-zatlıq máni sózdiń tiykarǵı tuwra mánisi bolıp esaplanadı. Endi usı tiykarǵı tuwra mánini konkret materiallar tiykarında anıqlayıq. «Ashshı», «bas», «suyılıw», «quy» sózleriniń tiykarǵı mánisi degende «ashshı» sózin «záhárdey, záhár» dep, «bas» sózin adamnıń belgili bir múshesi dep, «suyılıw» sózin qoyıw nárseniń suyıqlasıwı, al «quy» sózin bolsa adamnıń qanday da bir suyıqlıqtı ekinshi nársege quyıwın túsinemiz. Mısalı: Eki iyninen dem alıp haplıǵıp tur, malayınan awzına tamǵan ashshı terin jeńi menen sıpırıp jiberip, esikte tósewli jatırǵan shıptanıń ústine saqqa júgindi. Aqbiyday májbúriy basın kóterdi, onıń kózleri qızarıp, qabaǵı isip ketipti Sonnan umıtılmaǵanı – Maman biy menen orıs ustasınıń qábiri Ámiwdiń Aralǵa quyıp, dushshı suw menen ashshı suwdıń birige almay, qaynawıtlap atırǵan jerindegi suw astına shókken bir kishkene atawda ekenin tastıyıqlawshı bir ǵana ápsana – usı «Maman biy ápsanası» (511-bet). Bul mısallarda joqarıdaǵı mısal retindegi alınǵan sózler tuwra hám tiykarǵı mánisinde keltirilip tur. Al, jazıwshı olardı tásirli, obrazlı bolıwı ushın joqarıdaǵı sózlerdi awıspalı- metaforalıq mánilerde de qollanıladı. Mısalı: - Sizdi ashshı shóp degenge endi isendim. Tarlıq etpeńiz, atı qaraqalpaqqa bárhá yabılar ústemlik etedi dep dámetpeńiz. Elge jaqsılıqtı Xiywa beredi - Bárekella, jábir shekken adamlar, shıdańlar. Maman qayttı degen xabar bar, jawdıń kúshi suyıldı! Keltirilgen mısallardaǵı «ashshı» sózi dáslepki tiykarǵı mánisindegidey awqatlıq zattıń dálili emes, al jaman adamnıń sóylegen sóziniń qulaqqa jaǵımsız, ızalı bolatuǵınlıǵın sol dáslepki mánige salıstırıw, uqsatıw arqalı bildirip turıptı. Basqa sózler de usınday tuwra mánisinde emes, al awıspalı mánide qollanılǵan. Qaljırap kelgen Amanlıqtı otqa abınǵan halında boyı jılıp qalqıdı, állen waqıtta ózine kelgen Allayar onı súyep, qaptalǵa saban tósekke jatqarıp, basınan quyılıp turǵan qandı tazaladı «Bas» sózi adamnıń múshesin bildiredi. Ol tuwra mánisi jaǵınan usı músheni bildirip keledi. Basqa da 225 sózler sıyaqlı usı sóz de máni awısıw menen sıpatlanadı. Bunda ol músheden basqa nárselerdiń atamasın bildirip keledi. Júkten oshaq basına qulaǵan qarshınday ekewi eki jerde alaqshınǵa bas qoyıp jatıp Eki zat yamasa qubılıstıń qanday da bir uqsaslıq tárepine tiykarlanıp, onıń birewine tiyisli belgini awıspalı mánide ekinshi bir zat penen baylanıstırıp ataw metafora dep ataladı. Metaforalarda obrazlılıq kúshli bolıp keledi. Metafora kórkem shıǵarma tilinde obrazlılıq payda etiw ushın xızmet atqaradı. Troptıń basqa túrleri menen bir qatarda metafora ulıwmalıq uqsaslıqqa iye boladı, bul uqsaslıq olardıń báriniń de awıspalı mánide keliwi menen belgilenedi. Ulıwma, salıstırıw tiykarında metaforada ózine tán bir usıl tiykarında tilde, sonıń ishinde, kórkem shıǵarma tilinde eń kóp qollanılatuǵın usıl sıpatında belgili. Metafora ózine tán ózgeshelikleri m