БАКСЫ, САЗЕНДЕ ГЕНДЖЕБАЙ ТИЛЕВМУРАТОВТИН ACTQARÍWSHILÍQ МЕТОДЫ

Аннотация

This article talks about Karakalpak singing schools, teacher Genjebay Tilewmuratov's method of teaching, the stories that he performs, and the teaching services. Gilt words: baqsı, shayır, kórkem-óner, dástan, ustaz, lyric, sázende. БАКСЫ, САЗЕНДЕ ГЕНДЖЕБАЙ ТИЛЕВМУРАТОВТИН ACTQARÍWSHILÍQ МЕТОДЫ Аннотация. В данной статье рассказывается о каракалпакских певческих школах, методе преподавания преподавателя Генджебая Тилевмуратова, рассказах, которые он исполняет, и педагогических услугах. Позолоченные слова: баксы, шайыр, коркем-онер, дастан, устаз, лирика, сазенде. Xalqımızdıń súyenishi ata-babalarımızdıń qaldırǵan áhmiyetli miyraslarınıń ózi bir úlken ǵáziyne. Bul ǵáziyneden aqılǵa say paydalanıw lazım. Ata-babalar wásiyatına sadıq hám múnásip bolıwımız kerek. Ájdadlarımız qaldırǵan biybaha ǵáziynelerin hám onı aǵızbay-tamızbay atadan balaǵa jetkerip kelgen pidayı atqarıwshılardı tarıyx betlerinde kórsetiw sawaplı is bolıp otır. Usınday ataqlı baqsı-sázendeleriniń biri Genjebay Tilewmuratov edi. Genjebay Tilewmuratov baqsılar shańaraǵında dunyaǵa keledi. Ákesi Tilewmurat óz dáwirindegi Xorezm, Turkmenstannıń Tashawiz wálayatı átirapında qoldan-qolǵa tiymey júrgen baqsı boldı. Qaraqalpaq baqsıshılıq mektebi 4 shaqapqa bólinip, olar Aqımbet-Muwsa mektebi, Ǵáripniyaz-Súyew mektebi, Arzı mektebi, Orinbay mektebi bolatuǵın bolsa, Genjebaydıń ákesi qaraqalpaq baqsıshılıq óneriniń bir tarawın quraytuǵın Arzı baqsınıń shákirtleri Begim hám Dawıt baqsılarǵa shákirt bolıp tálim alǵan. Genjebay kishkeneliginen sazǵa qızıǵıp baqsıshılıq ónerin 218 dáslep óz ákesinen Arzı baqsı mektebin úyrenedi. Ol kem-kemnen dunya túsinigi keńeyip, shákirtlik uqıbı ulǵaya kelgennen keyin, ákesi menen sheklenbey Aqımbet baqsınıń shákirtleriniń shákirtleri Esjan, Xudaybergenlerdiń izine erip kóp ǵana xalıq namaların, sazların, dástanların úyrenip kózge túse baslaydı. Bunnan tısqarı ullı Súyew baqsınıń shákirtleri Ámet, Atajanlardıń shákirti Japaq baqsınıń atqarıwshılıq usılına qızıqsınadı. Sońında Qońıratqa barıp Orinbay baqsınıń atqarǵan namaların, qasında awılma-awıl júrip, úlken inta menen úyreniwge kewil bayladı. Ol usı tórt baqsıshılıq mektep wákilleriniń bir-birine usamaytuǵın ózine tán tvorchestvolıq ózgesheliklerin boyına jámlep, bul ullı baqsılardıń atqarıwshılıq dástúrlerin ózinde meńgerip, ózi hesh kimge usamaytuǵın, tek Genjebay baqsınıń atqarıw usılına tán jeke atqarıwshılıq usılın jarattı. Genjebay Tilewmuratovtıń “Muwsanıń” jolına tán qatań dramalıq shiyelenisken naǵıs, sulıw sazlılıq, bálent lapız, “Súyewge” tán oynaqı, háreketsheńlik, súwretlemeshilik, “Arzıǵa” tán sahrayı keńlik, qıyalıy párwaz, jańa sapalılıq, “Orınbayǵa” tán lirikalıq ıshqı sezimtallıq, tolǵanıslar báride Genjebayda jámlengenligi onıń kóp qırlı talantınan derek beredi. [4] Ol hesh bir atqarıwshılıq usılın sol qálpinde tákirarlamay, olarǵa ózinshe stil, forshlag, mordento, triol, tremola qusaǵan qosımsha jańa usıllar, nama hám sazlardı naǵıslar menen bezendire otırıp, qosıqlardı bálent lapız benen kámine keltirip aytıwları hár bir tıńlawshını terbendirmey qoymadı. Onıń tınımsız izleniwleri, izertlewleri nátiyjesinde jıynaǵan tásirleri, tájiriybesi arqasında joqarı dárejedegi, hámmeden úyrengen bıraq hesh kimge uqsamaytuǵın klassik atqarıwshı bolıp shıńlarǵa kóteriliwine alıp keldi. Genjebay Tilewmuratov joqarida aytılıp ótilgen mekteplerdiń wákilleri bolǵan Esjan, Japaq, Qarajan, Aytjan, Jańabaylardan tálim alıp, olardıń atqarǵan namaları menen sazların, tınımsız qayta-qayta zikir ete beriwi nátiyjesinde atqarıwshılıq texnikası jetilisip, repertuarlarınıń keńeyip barıwına eristi. [2] Genjebay Tilewmuratov dóretiwshilik xizmetleri barısında qaraqalpaq namaları hám sazların, hár qıylı naǵıslar, hár qıylı ırǵaqlarlar menen bayıtıp, jańartıp barıw menen sheklenbey, dástan atqarıwshılıq jolın bayıtıp, óziniń dástan atqarıw sheberligi menen de kóp sanlı atqarıwshılarǵa órnek bola aldı. Genjebay Tilewmuratov ózınıń súyip atqaratuǵın “Ǵárip ashıq”, “Sayatxan Hámira”, “Húrliha Hámra”, “Yusup Axmet”, “Góruǵlı”, “Qırmandáli”, dástanların nama, sazlar arqalı teatrdaǵıday muz;kalıq obrazlar menen waqıyalardı súwretlep otırdı. Haqıyqatında da ol óziniń bálent lapızı, sázendeshiligi menen dástan atqarıwshılıq sheberligin tap sahnadaǵıday tań qalarlıq dárejede birden-aq kórsetip, onı aqırǵı demlerine shekem háwirin túsirmey mudamı rawajlandırıp bardı. 219 Genjebay Tilewmuratov atqarıwshılıq xizmeti jetilisip barǵan sayın tábiyat jarasıq etken jaǵımlı hawazı, gúmbirlegen sazı, bet-álpettegi mimikası, ondaǵı aktyorlıq háreketler, qızǵın yosh bári onıń shın mánisindegi tınıp turǵan talantı, xalıqlıq moyınlawǵa iye etti. Haqıyqatında onıń súyip atqaratuǵın “Muwsa naması”, “Muwsa sen yarı”, “Láy-láy”, “Adıńnan”, “Ala qayıs”, “Bes perde”, “Arıwxan”, “Jeti asırım”, Qosha dás”, “Kór qız”, “Mertewil”, “Eshbay”, “Muxalles” hám basqada nama sazların júrekten berilip, emocional kúsh penen berilip atqarǵan waqıtları tıńlawshı tamashagóy bul namalardıń hár qaysısınan teatr tamashas