УЗБЕКСКАЯ КЛАССИЧЕСКАЯ ЛИТЕРАТУРА И ДЖАДИДИСТСКИЕ ДВИЖЕНИЯ

Аннотация

This article will reflect the views of Uzbek classical literature, which has been polished for centuries, and several of its bright figures, as well as our ancestors, who have contributed to raising the minds of the people, on the issues of jadidism. Keywords: fiction, Uzbek classical literature and its exponents, the path of development, the actions of the early jadidism and their completion. УЗБЕКСКАЯ КЛАССИЧЕСКАЯ ЛИТЕРАТУРА И ДЖАДИДИСТСКИЕ ДВИЖЕНИЯ Аннотация. В этой статье отражены взгляды на джадидизм узбекской классической литературы и ее ярких представителей, а также наших предков, внесших свой вклад в повышение сознания народа. Ключевые слова: художественная литература, узбекская классическая литература и ее представители, путь развития, ранние джадидистские движения и их завершение. Badiiy adabiyotning asosiy quroli so`z bo`lganligi bois o`zbek mumtoz adabiyoti bevosita til tarixi bilan uzviy aloqadorlikda ish ko`radi. Muayyan davrda yaratilgan badiiy asar o`sha davr til xususiyatlarini o`zida mujassamlashtirish bilan bir qatorda xalqning falsafiy mushohadasi, dunyoqarashi, urf-odatlarini ham o`zida badiiy so`zlar bilan ifoda etadi. Bu jihatdan o`zbek mumtoz adabiyoti ilohiyot, tasavvuf, tarix, falsafa singari fanlar bilan yaqin aloqada ish ko`rib rivojlana boradi. O`zbekiston mustaqilligi e`lon qilingach XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlari adabiyotini ,,Milliy uyg`onish davri o`zbek adabiyoti’’ tarzida atash tamoyilga kirdi. Shunday qilib, o`zbek mumtoz adabiyotini quyidagi asosiy taraqqiyot bosqichlariga bo`lib o`rganishimiz mumkin: 1. Eng qadimgi adabiy yodgorliklar 2. X-XII asrlar adabiyoti 3. XIII asr va XIV asr boshlaridagi adabiyot 4. XIV asr o`rtalaridan XVII asrgacha bo`lgan adabiyot 5. XVII asrdan XIX asr o`rtalarigacha bo`lgan adabiyot Eng qadimgi adabiy yodgorliklar qadim zamonlardan Markaziy Osiyoda yashagan xalqlarning mushtarak adabiy yodgorligi sanaladi. Shuningdek, X-XII asrlarda vujudga kelgan 8 85 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ turkiy tildagi adabiyot ham faqat o`zbek xalqigagina taalluqli bo`lmay, balki Markaziy Osiyo va Sharqiy Turkistonda yashovchi turkiy xalqlarning ham mushtarak ma`naviy boyligidir. O`zbek xalqi boy badiiy va mumtoz yodgorliklarga ega. O`tmishda yaratilgan mo`tabar mumtoz adabiyotimiz namunalarini chuqur o`rganish va bilish har bir o`quvchining, shu yurtda yashayotgan kishilarning ulug` burchidir. O`zbek adabiyoti turli xil janrlarni o`z ichiga oladi. Lirika va epos o`tmish mumtoz adabiyotimizning asosiy poydevoridir. G`azal, muxammas, musaddas, noma, ruboiy, doston va boshqa keng tarqalgan adabiy janrlardir. O`zbek mumtoz adabiyoti tarixi xilma-xil adabiy tur va janrlarning shakllanish va rivojlanish ildizlari hamdir. Mumtoz adabiyot- milliy va jahon badiiy madaniyati xazinasini tashkil etgan, ko`pchilik tomonidan tan olingan mashhur asarlar silsilasi hisoblanadi. Mumtoz adabiyot haqida so`z borar ekan bizning zaminimizdan yetishib chiqqan allomalarimizni ta`kidlab o`tmaslikning imkoni yo`q. Bu ajdodlarimizning orasidan eng birinchi navbatda Alisher Navoiy bobomizni eslamasak bo`lmaydi. Mutafakkir bobomiz Sharofiddin Ali Yazdiy nazarlariga tushgan, mavlono Lutfiy yosh shoirning iste`dodiga yuqori baho bergan, Kamol Turbatiy e`tiborini qozongan, Sayyid Hasan Ardasher, Pahlavon Muhammad kabi ustozlardan ta`lim olgan. Shuning o`zi ham Alisher Navoiy bobomiz adabiyotga qanchalik qiziqishlarini yorqin darajada isbotlab turibdi. Alisher Navoiy o`zbek va boshqa turkiy xalqlarning shoiri, mutaffakiri va davlat arbobi. G`arbda chig`atoy adabiyotining buyuk vakili deb qaraladi. ,,Nizomi millati va din’’ (din va millatning nizomi) unvoni bilan ulug`lanadi. Navoiyning tasavvufiy qarashlari deyarli barcha asarlarining ruhiga singigan bo`lsada, maxsus ,,Lison ut-tayr’’ dostoni(1499)da, ,,Nasoyim ul- muhabbat’’(1495-96)da, ,,Tarixi anbiyo va hukamo’’(1485-88), ,,Arbain’’, ,,Munojot’’ singari asarlarida aks etgan. Albatta Navoiy haqida yozishga kelganda soatlab gapirishimiz mumkin, lekin adabiyotimizda yorqin iz qoldirganlardan yana biri deb Ahmad Yassaviyni ta`kidlashimiz kerak. Ahmad Yassaviy ham mumtoz va tasavvufiy adabiyotimizning mashhur namoyandalaridan biri. Islom dini aqidalari va o`z asoslagan g`oyalarini she`riy tarzda bayon etish asosida keng omma orasiga kirib boradi. Yassaviy hikmatlarining axloqiy, falsafiy, ilohiy asoslari to`g`ridan-to`g`ri ,,Qur`on’’ g`oyalari va payg`ambar Muhammad Alayhissalom hadislari negizida shakllanadi. Bu ismlarni uzoq davom ettirib yozishimiz mumkin lekin ularning barini ta`riflashga tilimiz ojizlik qiladi xolos. O`zbek mumtoz adabiyotimiz haqida hozirgacha bir necha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Biz yoshlar esa ularni o`qib o`rganishdan hech qachon hafsalamiz pir bo`lmaydi. Bundan keyingi e`tiborni jadidchilik masalalariga bag`ishlashni o`z oldimga maqsad qilib qo`ydim. Jadidchilik haqida so`z borganda beixtiyor ha