Pragmalingvistik tadqiqot usuli: asosiy yo‘ndashuvlar va kategoriyalar

Аннотация

Ushbu maqolamizda tilshunoslikning muhim va dolzarb yo‘nalishlatidan biri “Pragmalingvistika ” haqida so‘z yuritilgan. Maqolamizda bu yo‘nalishning asosiy yondashuv va kategoriyalarini ochib berishga harakat qildik. Bu yo‘nalish ,avvalambor, chet tilshunoslari tomonidan fanga alohida oqim sifatida olib kirilganligi va pragmalingvistikaga turli tomondan qarashlari ochib berilgan. Ularning qarashlari va fikr-mulohazalari maqolamizdan joy olgan. Ishimizda pragmalingvistika tadqiqot usuli: asosiy yo‘ndashuvlar va kategoriyalari tadqiqqa tortilgan. Kalit so‘zlar: Pragmalingvistika, pragmatika, kognitiv yondashuv va tilshunoslik, zamonaviy tilshunoslik, psixolingvistika, aloqa nazariyasi,nutqiy faoliyat. Hozirgi vaqtda og‘zaki muloqot muammolari kabi tilshunoslik fanlari va bir qator turdosh fanlarning diqqat markazida psixolingvistika, sotsiolingvistika, neyrolingvistika, aloqa nazariyasi o‘rganilmoqda. Nutq tadqiqotining istiqbolli yo‘nalishlaridan biri nutq faoliyatini o‘rganuvchi lingvistik pragmatikani yoqlash bilan bir qatorda tildan foydalanish o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniqlash nuqtayi nazaridan ma`ruzachilarning birliklari va maqsadlari yoritilmoqda. Pragmatika tilni o‘rganishning maxsus yo‘nalishi sifatida, eng boshidan mavjudligining o‘zini juda keng va cheksiz ilmiy intizom ekanligini e`lon qildi. Pragmatikaga oid har bir ish tadqiqot predmeti qayta belgilanganligidan boshlandi. N.D.Arutyunova fikricha, muallifning pragmatik tushunchasi til, ilmiy doirada asta-sekin qaror bilan bog‘liq yo‘nalish sifatida pragmatikani tushunish tasdiqlandi. Tilning faoliyatini tavsiflashning turli xil muammolari: a) undan umumiy kommunikativ foydalanish; b) kommunikativ ta`sir muayyan maqsadlar uchun va har bir auditoriya uchun; v) erishish usullari va shartlari; d) bayonotni tushunish va izohlash; e) yashirin 255 tilda tadqiqot (yashirin semantik xususiyatlar, subtekst); e) tilning maxsus hodisa sifatida kontekstualligi va boshqalar. Charlz Pirs pragmatikaning asoschisi hisoblanadi. Pier belgining ta`siri sifatida ma`no ta`rifini ko‘rsatdi. Keyinchalik u tasnifni ishlab chiqadi,shundan so‘ng, belgilarga ta`sir qilishning ketma-ket uchta natijasiga to‘g‘ri keldi: “sof grammatika”, “mantiqiy to‘g‘ri” va “sof va ritorika”ga bo‘lindi. Oxirgi qismning vazifasi “qonunlarni o‘rnatish edi. Har bir ilmiy intellektda bir belgi boshqasini, ayniqsa, bittasini keltirib chiqaradi va fikr boshqasini uyg‘otadi”. Bu pragmatikaning birinchi ta`rifi edi. Kelajakda semiotikaning bu qismlari bir nechta boshqa ta`riflar "sintaktika","semantika" va "pragmatika" deb nomlandi. "Pragmatika" atamasi ilmiy foydalanishda eng mashhurlari tomonidan kiritilgan Pirsning semiotika sohasidagi izdoshi - belgilarning umumiy nazariyasi - Ch.Morris. C.Pirs g‘oyalariga amal qilib, Morris semiotikani ikkiga ajratdi: sintaktik, belgilar orasidagi munosabatni, semantikani o‘rganish sohada ularning vakolati belgilari ular bildirgan narsaga bo‘lgan munosabati va pragmatika, belgilar ularning talqinchilariga munosabatini foydalanuvchilarni ko‘rib chiqadi. “Pragmatika” N.I.Serkova ushbu atama tushunchaning turli talqinlari haqida umumiy fikrni kengroq va torroq yaratish, ishlatish mumkinligini ta`kidlaydi. Ushbu konsepsiyaga murojaat qiladi va aloqa psixopatologiyasi yoki ramz tizimlari evolyutsiyasi bo‘yicha tadqiqotchilar, pragmatik va psixologik aloqaga e`tibor qaratish davomida sodir bo‘ladigan biologik va sotsiologik hodisalar tilning ishlashi va boshqa tomondan, "pragmatika" atamasi lingvistik semiotika bo‘limi naturalizm bilan bog‘liq ekanligini ta`kidlaydi. Biroq, bu jihatdan pragmatika tushunchasi turlicha talqin qilinadi, muayyan yo‘nalishning maqsad va usullariga bog‘liq. Maktab vakillari C.Morris va L.Vittgenshteyn g‘oyalarini rivojlantirish lingvistik falsafada J.Ostin va J.R.Searl nazariyani ishlab chiqdilar. Ularning tadqiqotlari uchun boshlang‘ich nuqta tilni harakat sifatida tushunish edi, bu nutq aktlari nazariyasining paydo bo‘lishiga olib keldi. J.Searle yetarli bo‘ladigan shartlar tizimini ishlab chiqishga harakat qildi. Turli yo‘nalishdagi nutq harakatlarini amalga oshirish uchun bo‘lishi mumkin qoidalar shaklida tuzilgan, deya ta`rifladi. J.Searlning yondashuvini ishlab chiqish, T.A.van Deyk ko‘rib chiqishni taklif qiladi va pragmatika tilshunoslik nazariyasining tarkibiy qismi sifatida, uning maqomi sintaksis va semantika holati bilan solishtirish mumkin ekanligini ta`kidlaydi [23, 266-267-b.]. Tilning pragmatik komponenti, uning fikricha, grammatik nazariyaga kiritilgan bo‘lishi kerak, bu esa lingvistik shakl, ma`no va faoliyatni tavsiflovchi qoidalar tizimidir. Pragmatik tadqiqotlar sohasida T.A. talqiniga muvofiq van Deyk, kabi bayonotlardan foydalanishning tizimli xususiyatlarini aniqlashni o‘z ichiga oladi, ijtimoiy harakatning alohida turi, ya`ni nutq yoki illokatsion harakatlar hisoblanadi. Pragmatik talqinlar oldindan belgilanadi, pragmatik kontekst, ya`ni kognitiv va iborani qo‘llash bilan bog‘liq ijtimoiy omillardir. Pragmat