СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ КОММУНИКАТИВНЫХ НАВЫКОВ УЧАЩИХСЯ ПРИ ОБУЧЕНИИ УЗБЕКСКОМУ ЯЗЫКУ

Аннотация

In this article, the theoretical foundations of teaching the Uzbek language, the essence of the development of the skills of observing the norms of the Uzbek literary language and the practical application of terms in the Uzbek language, determining the indicators of the development of communication skills and o The scientific opinions of linguists, Methodist scientists and psychologists on the development of thinking related to the formation of communication knowledge, skills and abilities in students are presented and analyzed. 214 Keywords: Uzbek language teaching, communication, conceptual interpretation of scientific and artistic thinking, oral and written speech, knowledge, skills, competence, speech activity, informative approaches. Ma’lumki, o‘quvchilarga o‘zbek tilini o‘qitish jarayonida ularning kommunikativligini, nutqiy faoliyatini rivojlantirish bilan birga, o‘zaro muloqot qilish ko ‘nikmalarini hosil qilish asosiy vazifa hisoblanadi. O‘quvchilar muloqot qilish jarayonida tilning lisoniy sathlardan, tilning fonetik, grammatik, leksik materiallarini mustahkam egallashi lozim. Til materiallarning xususiyatini, ularni faollashtiriladigan nutq faoliyatining turli xususiyatlari hisobga olinib, ular maxsus tamoyillar asosida tanlanadi. Har bir til materiallari oʻzining tanlash tamoyillariga ega. Oʻquvchilar oʻzbek tili materialini mukammal o‘rganar ekan oʻrganayotganda, ularda muloqot qilish bilan birga, o‘zbek tilida mulohaza qilish va munosabat bildirish o‘sib boradi. O‘quvchilarda muloqot qilish darajalari pedagog va psixologlar tomonidan o‘rganilgan. Pedagog va psixolog M.Canale oʻz tadqiqotlarida “muloqot oʻrganilganda, muloqotdagi soʻzlar, ogʻzaki savodxonligi, nonverballik, ton va ovoz shtiroki hamda qoʻllaniladigan tushunchalar tahlil qilinadi. Muloqot natijalari oʻrtacha maqsadlarga qarab baholanadi. Muloqotni tahlil qilish va baholash, muloqotdagi muammolar va isteʼmol qiluvchilar orasidagi munosabatlarni yaxshilashga xizmat qilishi kerak” 1[28]. M.Canale muloqotni baholashda asosiy eʼtiborni yetkazilayotgan yoki qabul qilinayotgan axborotning sifatiga koʻproq eʼtibor beriladi. A.R.Chudinova2 oʻz tadqiqotlarida muloqotni baholashning mezonlari ehtiyojlar asosida belgilanishini aytadi. “Muloqotni tahlil qilish va baholash – muloqot qiluvchilarning maqsadlarini aniqlash, tushunchalarini aniqlash, mazmunni oʻrganish, munosabatlarni tahlil qilish va muloqotdagi nonverbali belgilarni tushunishga yordam beradi”3. Aytish joizki, o‘zbek tilida muloqot qilishda tinglovchi va so ‘zlovchi orasida muayyan maqsad yotadi, shuning uchun o ‘zbek tilidagi moloqot tili sodda va ravon bo ‘lishi bilan birga tushunarli bo ‘lishi ham ayni haqiqatdir. 1 M.Canale “From Communicative Competence to Communicative Language Pedagogy”. – Amerika. 1983-y. 2 Чудинова Алла Робертовна. Развитие коммуникативной компетенсии учащихся основной школы средствами проектной деятелности (на примере изучения научного стиля речи) Перм – 2018.33. 3 Э.Ю.Закинов. Коммуникативност как базис человеческого общения // Педагогические образование и наука. — № 6. — Москва, 2014. — 82 б. 215 Yuqoridagi ilmiy qarashlarni tahlil qilgan holda, quyidagi o‘zbek tilida muloqot qilishning koʻrsatkichlarini belgilash mumkin: O‘zbek tilida muloqot qilishning rivojlanishini boshqalar, atrofdagilar, tengqurlari bilan fikr almashish, ularga axborotni toʻgʻri tarzda, tushunadigan tarzda yetkazish nazarda tutiladi.Suhbat mavzusiga oid savolni toʻgʻri berish, biroq berilgan savolga aniq va ishonarli tarzda javob berolishini inobatga olish diqqatga sazovor. Shunisi ham muhimki, muloqot qilish vaqtida nutqi sof adabiy til me’yorlariga amal qilinishi va ‘z nutqida shevalardan foydalanmasligi hamda so‘zlash intonatsiyasiga rioya qilinishi talab qilinadi.Shuningdek, o‘quvchilar oʻrtasida xabar almashish, aniqlash va tushunish qobiliyatini ifodalash; xabar yuborish, xabar qabul qilish, muhokama qilish va tushunish qobiliyatlari darajalari sinovdan o‘tadi. O‘zbek tilida muloqot qilish jarayonida asosiy komponent sifatida munosabat bildirish komponenti ularning ilmiy va badiiy tafakkur qilishiga ta’sir ko‘rsatadi. Oʻquvchilar o ‘zbek tilidagi muloqoti orqali oʻzaro munozara qilishni va murojaat qilishni oʻrganishadi. Bu bosqichda, oʻquvchilar muloqot va munosabatni tashqi va ichki xabarlar, tushunchalar va tajribalar almashish orqali oʻrganishadi. O ‘quvchilarni o ‘zbek tilida muloqot qilish jarayonida quyidagi talablarga javob berishi zarur: - O ‘zbek tilining grammatik xususiyatlarini mukammal egallaganligi; - O‘zbek adabiy til me’yorlariga muloqot qilish vaqtida amal qilishi; - O ‘z nutqida bog‘lanishli mazmundor bo ‘lgan nutqni erkin va mustaqil yarata olishi; - o ‘zbek tilida o‘zaro muloqot qilish paytida nutq texnikasiga amal qilib munosabat bildirishi, mulohaza qilishi. O ‘zbek tilida muloqot qilishda so‘zlovchini tinglay olish zaruriy omillardan biri sanaladi.. Oʻquvchilarga muloqotda “ishtirok etishning eng muhim qoidasi – gapiruvchining qiziqishini va uning