Talabalarda ekologik madaniyatni shakllantirishning nazariy asoslari

Аннотация

Ushbu maqolada talabalarda ekologik bilimini oshirish va ekologik madaniyatni shakllantirishning nazariy asoslari va ahamiyati o‘rganilgan. Kalit so‘zlar: tabiat, ekologik bilim, ekologik madaniyat, ekologik mas’uliyat, ekologik tarbiya, estetik tarbiya. Inson hayotining barcha sohalari, xoh oila, xoh ish, xoh kundalik hayot, boshqa narsalar o‘zaro munosabatlardan iborat. Tabiat – bu nafaqat inson hayotining sohasi, balki insoniyat o‘ziga moslashgan holda o‘zgarib turadigan yashash muhiti hisoblanadi. Ming yillik mehnat, ularning mavjudligi uchun kurash nafaqat sivilizatsiya taraqqiyoti va rivojlanishiga olib keldi, balki atrof-muhitda ham katta o‘zgarishlarga olib keldi. Tarix davomida jamiyat ekologik mazmundagi muammolarga duch kelgan. Yerdagi odamning paydo bo‘lishi uning biosferaga sezilarli ta’sir ko‘rsatishiga olib keldi. Texnokratik sivilizatsiyani vujudga keltirgan madaniyat tabiat qonunlariga ziddiyatga duch keldi. Sanoat jamiyati va demografik portlash sharoitida inson faoliyatining salbiy oqibatlari global bo‘lib qoldi. Iste’mol qilish orqali insoniyat jamiyati biosferaning yo‘qolgan narsani tiklash qobiliyatidan oshib ketdi. Zamonaviy jamiyat hayotiy tabiiy muhitni oqilona rivojlantirish va saqlash zarurligini anglab yetdi. Ekologik muammolarning 206 yechimini, avvalo, odamlar va tabiat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar madaniyati sohasida izlash kerak. Insonning tabiat bilan o‘zaro ta’siri tabiatshunoslarning harakatini va ekologik madaniyatni shakllantirishga qaratilgan ekologik tarbiya va tarbiyani o‘z ichiga oladi. Dunyoning bunday rivojlanishi tasodifiy emas, u e’tiqod, urf-odat va madaniy qadriyatlarga asoslangan edi. «Ekologiya» - bu inson va tabiatning o‘zaro ta’sir doirasini qamrab oladigan bilim sohasi. Ushbu fanning kelib chiqishi Qadimgi dunyoda topilgan. Ibtidoiy odamlar qoldirgan toshlardan saqlanib qolgan rasmlar insonning tabiatga bo‘lgan qiziqishi yuqori bo‘lganligining yozma dalilidir. Zamonaviy ilm-fan tomonidan bunday tasvirlarni tahlil qilish ibtidoiy odamlarning ekologik muammolari to‘g‘risida hayvonlarning xulq- atvori va tashqi qiyofasini baholashga imkon beradi. Ekologik madaniyatni shakllantirish – bu har bir insonda ekologik tizimlarning ishlash qonuniyatlarini bilish, tabiat va inson hayotining o‘ziga xosligini anglash, atrof- muhitni faol himoya qilish, tabiatning bir qismi sifatida o‘zini anglash, shuningdek, unga tayyorlikni shakllantirish asosida ekologik madaniyatni shakllantirishning maqsadli jarayoni. Tarbiya jarayonida ekologik madaniyatni shakllantirish shaxsning eng muhim xususiyatlarini (mas’uliyat, insonparvarlik, fuqarolik) shakllantirish bilan bog‘liq, chunki har tomonlama rivojlangan shaxsgina tashqi dunyo bilan munosabatlarda uyg‘unlikni yaratishi mumkin. Ekologik tarbiya natijasini shaxsning ekologik madaniyatining rivojlanish darajasi bilan baholash mumkin, chunki bu ekologik madaniyatning maqsadi, eng muhim yo‘nalishi. Ekologik madaniyatning shakllanishini shaxsning uzluksiz tarbiyalanish va rivojlanish jarayoni sifatida qaraladi, u ilmiy va amaliy bilim va ko‘nikmalar, atrofdagi ijtimoiy-tabiiy muhit va sog‘liqqa mas’uliyatli munosabatni rivojlanishni ta’minlovchi xulq-atvor va faoliyat qadriyatlarga yo‘naltirilgan tizimning shakllanishiga yo‘naltirilgan. Ekologik madaniyatni shakllantirish jarayoni talabalarni ijtimoiy va ekologik tajribani o‘zlashtirishga yo‘naltiradi, ularni ekologik muammolar bilan bog‘liq bo‘lgan har xil faoliyat turlari bilan eng yaxshi ta’sir o‘tkazishga tayyorlaydi. Binobarin, ekologik madaniyat deganda tabiiy madaniyat tizimlari tushuniladi, bu tabiiy tizimlarning ishlash qonuniyatlari, bashorat qilish va insonning tabiiy munosabatlarga aralashuvi, ongli ravishda rioya qilish oqibatlarini oldindan bilish qobiliyati to‘g‘risidagi bilimlar majmuasiga asoslanadi. Shu tariqa, bo‘lajak muhandislarning ekologik madaniyatini shakllantirish ekologik mas’uliyatli shaxsni tarbiyalashga qaratilgan maqsadga muvofiq, ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, ular o‘z xatti- harakatlari va xulq-atvorining oqibatlarini oldindan aniqlash qobiliyati bilan ajralib turadi, ularning o‘ziga va tabiiy muhitga zararli ta’sirini kamaytirishi mumkin. Buning uchun shunday psixologik-pedagogik harakatlarni amalga oshirish zarur, natijada insonning ehtiyojlari va qadriyatlari o‘zgarishiga ta’sir ko‘rsatadigan pedagogik sharoitlar yaratiladi. Bo‘lajak muhandislarning ekologik madaniyatini shakllantirish samaradorligini oshirishning asosiy pedagogik shartlari: ekologik tarbiyada tizimli yondashuvni amalga oshirish; tabiatga munosabatning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olish; mustaqil ta’limning mazmunini tabiatshunoslik va tabiat haqidagi gumanitar bilimlar bilan boyitish; ekologik axloqiy va estetik tarbiya munosabatlarini amalga oshirish; talabalarni ekologik va pedagogik faoliyatga qo‘shilishi; talabalarni ekologik tarbiya va tarbiya vazifalarini amalga oshirishga tayyorlash; 207 ekologik tarbiya samaradorligini oshirish [6, 7, 8, 9]. Bo‘lajak muhandislarni