ВЫРАЖЕНИЕ НАЗВАНИЙ ОДЕЖДЫ НА УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКЕ

Аннотация

In this article, the expression of clothing names in Uzbek is taken into linguistic analysis. The naming of the lexicon of clothing within the dictionary of the Uzbek language has also been established. Dress names have been researched lexically-semantically and etymologically. Key words: clothing names, Uzbek national clothing, chakmon, mahsi, salla, Doppi, yaktak, lurta. ВЫРАЖЕНИЕ НАЗВАНИЙ ОДЕЖДЫ НА УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКЕ Аннотация. В данной статье проведен лингвистический анализ выражения названий одежды на узбекском языке. Организовано и наименование лексики одежды в словаре узбекского языка. Названия одежды исследовались лексико-семантически и этимологически. Ключевые слова: названия одежды, узбекская национальная одежда, чакмон, махси, тюрбан, тюбетейка, яктак, лурта. So’z va uning ma’nolari haqida o’zbek tilshunosligi tarixida juda uzoq davrlardan buyon fikr yuritilib kelingan. O’zbek tili leksikologiyasi bo’yicha erishilgan yutuqlar sifatida “O’zbek tili leksikologiyasi” kitobi (1991) maydonga keldi. 1970-1980-yillardan boshlab o’zbek tilishunosligiga sistemaviy-struktur tilshunoslik qo’ga kiritgan yutuqlar, uning taqiq qilish metodlari kirib keldi. O’zbek tilshunosligida ham uzviy ta’lim metodlari qo’llanila boshladi. Bu birinchi navbatda leksikologiyada namoyon bo’ldi. Natijada o’zbek tili tavsifiy bosqichdan yangi bosqichga- nazariy bosqichga, leksikani ma’lum leksik-semantik guruhlardan (LSG) tashkil topgan butunlik, leksik birliklarni muayyan ma’no elementlarining munosabatidan tashkil topgan tizim sifatida o’rganish bosqichiga kotarila bordi. Bu bilan o’zbek tavsifiy leksikologiyasidan sistemaviy (nazariy) leksikologiyaga o’tila boshlandi. Ana shu jarayonni prof. Sh. U. Raxmatullaev va uninng shogirdi I. Qo’chqortoevlar boshlab berdilar. Xususan, U, Tursunov, J, Muxtorov, Sh, Rahmatullaev tomonidan yozilgan “Hozirgi o’zbbek adabiy tili” kitobining leksikologiya qismi o’zbek tavsifiy leksikologiyasidan sistemaviy leksikologiyaga o’tish davri, leksikologiyaning bu ikki yo’nalishi o’rtasida ko’prik sanaladi. 8 14 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Chunki unda tavsifiy leksikologiya an’analari davom ettirilgan va takomillashtirilgan bo’lishi bilan birga, sistemaviy leksikologiyaning asosiy belgilaridan bo’lgan uzviy tahlil uslubi joriy etildi. Birgina "kiyim" so'zi tarixiy jihatdan Alisher Navoiy davrida ham qo'llangan bo'lib, u shu davrda ham bir qancha ma'nodoshlariga ega bo'lgan. Arab tilidan o'zlashgan bir qancha kiyim nomlariga ham duch kelishimiz mumkin. Arabchadan o’zlashgan kiyim-kechak nomlari quforda, amoma, taylason, toqiya, tuloh soingari so’zlarni ko’rsatish mumkin. Bugungi kunda tilimizda faol qo’llaniladigan va barcha uchun tushunarli “libos” so’zi arabchadan o’zlashgan bo’lib, umuman kiyim ma’nosini bildiradi: Sanamlar jilvagar mehri samovash, Ayog’din- bosh libosi kahrabovash. Ya’ni, samo quyoshidek jilvagar sanamlar boshdan oyoq qahraborang libos kiyib olganlar. Alisher Navoiy asarlarida libos, kiyim-bosh so’zlarining ma’nodoshi sifatida kisvat so’zi ham ishlatilgan: Bir qo’y terisin chiqardi filhol, Majnung’a dediki “Egninga sol”. Qo’ydek bu terini xil’at ayla, Boshdin ayog’inga kisvat ayla. Lihof so’zi ham arabcha bo’lib, bir necha xil ma’noga ega: 1. Kiyim. 2.Yopinchiq. 3. Ko’rpa. Alisher Navoiy asarlarida esa asosan, kiyim ma’nosida keladi: gul gun lihof- qizil kiyim. Masalan: Sabuhiy vaqti gul ochilg’onin naylayki, ul yopmish Og’zini g’uncha yanglig’ chirmabon gulgun lihofinida. (V. V.) Xil’at Alisher Navoiy asarlarida bir qadar kop yilga olingan kiyim nomidir. Arabchadan o’zlashgan bu so’zning lug’aviy ma’nosi “Alisher Navoiy asarlari lug’ati” da shunday ko’rsatilgan: 1. Hashamatli kiyim; sarpo, umuman, kiyim; zarbaft xil’at-kimxob to’n. O'zbek milliy kiyimlarining nomlanishi bugungi kunda o'rganilayotgan til mavzularidan biridir. Oʻzbek xalqining milliy oʻziga xos xususiyatlarini aks ettiruvchi qadimgi davrlarda yaratilgan va hozirgi kunlarda foydalaniladigan, madaniyati va tarixi bilan uzviy bogʻliq boʻlgan kiyimlar. Har bir mintaqa uchun oʻziga xos farq va xususiyatlar mavjud. O’zbek milliy libosiga ayollar uchun zar chopon, do'ppi va atlas, erkaklar uchun do’ppi, chopon, salla, belbog’ va yaxtak kiradi. O’zbek milliy libosi jahonda o’z o’rniga ega. Masalan, dunyoning turli joylaridan kelgan mehmonlar O’zbekistoni milliy libosi va madaniyatiga katta baho berishyapti. O’zbek milliy libosi va madaniyati o’zgacha jozibadordir. Mustaqillikdan so’ng libosimizga e’tibor kuchaydi va yuksaldi. Hozirda o’zbek tikuvchilari chet mamlakatlarga borib ularga o’zbek libosini o’ziga xos jihatlarini namoyon qilishmoqda. O’zbekistonga mehmon bo’lib kelgan sayohatchilar vatanimizni tarixiy obidalarini, me'morchilik san’atini, milliy urf-odatlarimizni va katta qiziqish bilan e’tibor beradilar. Ular mustaqillik bayramini, navro’zni, hosil bayramini va o’zbekona to’ylarni guvohi bo’ladilar. Estalik sifa