YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISH SHAROITIDA EKOLOGIK SUG‘URTANI RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI Komilova Shaxloxon Xotamjon qizi Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti magistranti

Аннотация

Ushbu ilmiy maqola O‘zbekistonda yashil iqtisodiyot sharoitida ekologik sug‘urtani rivojlantirish yo‘llarini tahlil qiladi. Maqolada ekologik sug‘urtaning joriy holati, mavjud muammolar, huquqiy va normativ bazaning takomillashtirilishi, sug‘urta xizmatlarini diversifikatsiya qilish va innovatsion texnologiyalarni joriy etish kabi masalalar ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot, aholi xabardorligini oshirish, yangi mahsulotlar ishlab chiqish va davlat qo‘llab- quvvatlashi orqali ekologik sug‘urtaning samaradorligini oshirishga qaratilgan takliflar taqdim etadi. Natijada, ekologik sug‘urtaning rivojlanishi barqaror iqtisodiy o‘sishni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Kalit so‘zlar: ekologik sug‘urta, yashil iqtisodiyot, innovatsion texnologiyalar, diversifikatsiya, huquqiy baza, aholi xabardorligi, tabiiy ofatlar, iqlim o‘zgarishi, sug‘urta xizmatlari, barqaror rivojlanish. Yashil iqtisodiyot — bu barqaror rivojlanish, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqtisodiy o'sish o'rtasidagi muvozanatni ta'minlashga qaratilgan iqtisodiy modeldir. Ushbu modelda ekologik resurslardan oqilona foydalanish, qayta tiklanadigan energiya manbalarini rivojlantirish va tabiiy muvozanatni saqlash asosiy o'rin egallaydi. O'zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun yashil iqtisodiyotga o'tish nafaqat ijtimoiy va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash, balki atrof-muhitni himoya qilishda ham muhim ahamiyatga ega. Ekologik sug'urta, o'z navbatida, yashil iqtisodiyotning ajralmas qismi hisoblanadi. U tabiiy resurslarni himoya qilish va ekologik xavflarni boshqarish mexanizmi sifatida xizmat qiladi. Ekologik sug'urtaning rivojlantirilishi, muqaddas resurslar va ekologik tizimlarning barqarorligini ta'minlashga, shuningdek, aholi va tadbirkorlik sub'yektlarining iqtisodiy xavflaridan himoya qilishga yordam beradi. Biroq, O'zbekistonda ekologik sug'urtaning rivojlanishi bir qancha muammolar bilan to'qnash kelmoqda. Aholi orasida ekologik sug'urtaga bo'lgan xabardorlik past, sug'urta kompaniyalarining faoliyati esa turli to'siqlarga duch kelmoqda. Bu esa ekologik sug'urtaning ahamiyatini va uning iqtisodiy foydasini kamaytirishi mumkin. 73 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference O'zbekistonda yashil iqtisodiyot sharoitida ekologik sug'urtani rivojlantirish yo'llarini o'rganishga qaratilgan. Tadqiqotda aholi va tadbirkorlarning ekologik sug'urtaga bo'lgan munosabati, uning joriy holati va mavjud muammolari, shuningdek, ekologik sug'urtani rivojlantirish uchun takliflar keltiriladi. Tezis, ekologik sug'urtaning iqtisodiy ko'rsatkichlari, aholi xabardorligi, va huquqiy bazani takomillashtirish masalalarini qamrab oladi, bu esa O'zbekistonda yashil iqtisodiyotga o'tishda muhim ahamiyatga ega bo'ladi.  Ekologik sug'urtaning joriy holatini ushbu jadvalda ko‘rsatilgan: Yil Ekologik Sug‘urtalash Tabiiy ofatlar sug‘urtaning xizmatlaridan natijasida o‘sish foizi. % foydalanuvchilar iqtisodiy zarar soni (trillion so‘m) 2020 - 10.000 2.5 2021 2 % 12.000 3.0 2022 5 % 13.500 3.5 2023 7 % 15.000 3.8 2024 10 % 20.000 4.0 (kutilayotgan) 2025 15% 25.000 4.5 (kutilayotgan) 1. Bozor ulushi: Ekologik sug'urtaning umumiy sug'urta bozoridagi ulushi 2023 yilda 7% ni tashkil etdi. 2. Foydalanuvchilar soni: 2023 yilga kelib, ekologik sug'urtadan foydalanuvchilar soni 15,000 nafarni tashkil etdi, 2020 yildan 50% ga oshdi. 3. Tabiiy ofatlar natijasida iqtisodiy zarar: 2023 yilda tabiiy ofatlar natijasida yuzaga keladigan iqtisodiy zarar 3.8 trillion so'mga yetdi, 2020 yilga nisbatan 53% o'sish. 4. Mahsulotlar: O'zbekistonda mavjud bo'lgan asosiy ekologik sug'urta mahsulotlari — tabiiy ofatlarga qarshi sug'urta, qishloq xo'jaligi sug'urtasi va ekologik zarar uchun javobgarlik sug'urtasi. 5. Aholi xabardorligi: Aholining 60% dan ortig'i ekologik sug'urtaning mohiyati haqida hech qanday ma'lumotga ega emas. 74 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference 6. Mavjud muammolar: Past xabardorlik, sug'urta xizmatlarining cheklanganligi va huquqiy bazaning yetarli emasligi ekologik sug'urtaning rivojlanishiga to'sqinlik qiladi.  Ekologik xavflar: 1. Iqlim o'zgarishi: Global isish va iqlim o'zgarishi tabiiy resurslar, qishloq xo'jaligi va ekosistemalarga salbiy ta'sir ko'rsatadi. 2. Tabiiy ofatlar: Yomg'ir, dovul, zilzilalar va boshqa tabiiy ofatlar iqtisodiy zararlarga va hayot xavflariga olib kelishi mumkin. 3. Himoyalanmagan hududlar: Boshqarilmaydigan yerlar va tabiiy resurslar, ekotizimning buzilishiga va biologik xilma-xillikning yo'qolishiga olib kelishi mumkin. 4. Mikroblar va kasalliklar: Ekologik muvozanatning buzilishi, kasalliklarni tarqatadigan mikroblar va parazitlar tarqalishiga yordam beradi. 5. Kimyoviy ifloslanish: Havoning, suvning va tuproqning kimyoviy moddalardan ifloslanishi inson salomatligi va ekosistemalar uchun jiddiy xavf tug'diradi. 6. Biologik xilma-xillikning yo'qolishi: Tabiiy muhitning kamayishi va ijtimoiy faoliyatlar, biologik xilma-xillikning kamayishi va organizmlar