Замонавий мактаб ўқитувчиси билан ўқувчилари ўзаро муносабатларининг психологик хусусиятлари

Аннотация

Мазкур мақолада замонавий мактаб ўқитувчиси билан ўқувчилари ўзаро муносабатларининг психологик хусусиятлари ёритилган. Калит сўзлар: замонавий мактаб ўқитувчиси, муносабат, психологик хусусиятлар, ўспиринлик даври, ўқитувчи психологик портрети. 130 Жаҳондаги барча мамлакатларда ижтимоий-иқтисодий муносабатлар ривожланиши-нинг замонавий шароитида хизмат коллективларида шахслараро муносабатларга таъсир кўрсатишнинг норасмий дастакларининг роли сезиларли даражада ошиб бормоқда. Шу муносабат билан етакчилик ҳодисасини ўрганиш фуқаролик жамиятининг турли соҳаларида айниқса, долзарблик касб этмоқда. Бугунги кунда Янги Ўзбекистоннинг умумий ўрта таълим тизимида илғор халқаро тажриба ва жамиятнинг замонавий талабларига мувофиқ равишда сифатли таълим олиш имкониятларини яратиш, халқ таълими муассасаларининг моддий-техник базасини мустаҳкамлаш ва бюджетдан маблағ билан таъминлашнинг самарадорлигини ошириш, ёшлар таълим-тарбияси учун қўшимча шароитлар яратишга қаратилган чора-тадбирларни амалга ошириш юзасидан изчил ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Бунда ўқитувчининг ширинсуханлиги мужассамлашган нотиқлик санъати ҳамда актёрлик қобилиятини намоён қила олишини алоҳида эътироф этиш керак. Ўқитувчи актёрдек тайёр текстни ёд олмайди, бироқ у ҳар гал такрорланмас вазиятда ижод қилади. Сўз билан оғзаки таъсир ўтказиш ўқитувчидан фикрларни, педагогик қобилият техникасини, ижодкорликни талаб қилади. Ўқитувчининг имо-ишоралари ва юз ҳаракатлари сўз билан оғзаки таъсир қилишни кучайтиради. Юз ҳаракатлари ва имо-ишоралар нуткда овознинг баланд-пастлиги билан мос келиши керак. Огоҳлантирувчи сўзлар, нотицлик санъати асосида таъсир этиш, вазифани ижро этишга www.ziyouz.com kutubxonasi ундовчи буйруқлар, таьҳиқланган ибораларни ишлатмаслт, ҳазил орқали фикрини англатиги, ўқувчининг эркин мулоҳазаларини маъқуллаш ёки ножўя ҳаракатлари учун айблаш сўзнинг огзаки таъсир этувчи компонентларидир. Сўз билан имо- ишоранинг ва юз ҳаракатларининг бирлиги маълум қилинаётган ахборот ҳажмдорлиги ва таъсирчанлигини кучайтириши лозим. Ҳозирги даврда ўқитувчи фаолиятида учрайдиган коммуникатив муносабатларда сўз билан оғзаки таъсир этиш ниҳоятда хилма хил бўлиб, бевосита педагогик таъсир кўрсатипшинг нисбатан мустақил кўринишини ўзида мужассамлаштиради. Билиш, англаш, экспрессив (ҳис-туйғуга берилиш ҳолати), ижтимоий анъанавий мулоқот, инсон ҳолатини сўзсиз тушуниш, дилкашлик ўқитувчининг педагогик фаолиятида учрайдиган доимий такрорланиб турадиган коммуникатив муносабатларнинг турларидир. Сўзлашганда одоб ва эҳтиром ўқитувчининг педагогик маҳоратида учрайдиган муҳим инсоний фазилати сифатида намоён бўлади. Хушмуомалалик - ўқитувчи-тарбиячининг синфда индивидуал иш олиб бориш жараёнида ота- оналар ҳамда ўкувчилар билан мулоқотни аниқ бир тарбиявий мақсадни кўзлаган ҳолда ташкил эта олиши ва таълимтарбиявий фаолиятни тўгри бошқара билишидир. Ўқитувчи педагогик фаолиятига оид шахсий ўз-ўзини тарбиялашнинг ўзаро фикр алмашиш ва алоқадорликка доир қуйидагиларни тавсия этиш мумкин. Ўқитувчи касбий фаолияти давомида нутқидаги сўз қудратини такомиллаштириб боради. У ўзбек тилининг бой имкониятларидан унумли фойдаланиш орқали сўз бойлигини гўзал, равон, ифодали, таъсирчан бўлишига интилади. Зеро, гўзал ва таъсирчан сўзлай билиш ҳам санъат. Бу санъатдан бебаҳра бўлган ўқитувчининг касбий маҳорати шаклланмайди. Қайси фанни ўқитишдан қатьий назар, ўқитувчининг асосий қуроли сўз бойлигидир, у сўз кудрати асосида коммуникатив қобилиятини намойиш этади. Ўз она тилида пухта, лўнда ва жарангдор сўзлар туза олиш ва уни нутқий маҳорат билан 131 ифодалаш таълим муассасаларида ўрганилаётган ҳар бир фан ўқитувчиси учун энг зарур коммуникатив қобилиятларидан биридир. Президентимиз Ш.М.Мирзиёев ўзининг сўзлаган нутқларида «Бугунги замон талаби эртанги мамлакатимизнинг ташвишлари биздан халқ таълими тизимини ислоҳ қилиш зарурлигини тоқазо этмоқда. Кечаги замон руҳида таълим-тарбия кўрган кишининг онгу-шуурини янгиламай, мустақил тараққиётга мос таълим тизимини йўлга қўймай туриб, янги иморат, хуқуқий демократик давлат биносини тиклаб бўлмайди». Замонавий таълимда бугунги кун талаблари тамоман ўзгача – деб мамлакат раҳбари таъкидлаганидек - Демократик жамиятда болалар умуман ҳар бир инсон эркин фикрлайдиган этиб тарбияланади. Бинобарин таълим тизими ҳам шунга мувофиқ бўлиши зарур. Зеро, хар бир фарзанд, ҳар бир ўғил-қизнинг камолоти мактабда олинадиган билимлари ва соғлом муҳитда яратилган муносабатлар ва кўникмаларига боғлиқ. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати: 1. Ғозиев Э.Ғ. Психология методологияси. – Тошкент: Ношир, 2013. 2. Ғозиев Э.Ғ. Педагогик психология. – Тошкент: Ношир, 2014. 3. Рухиева Х. Олий таълим психологияси. – Тошкент: ТДИУ, 2014. PSIXOLOGIYADA MOTIVATSIYA MUAMMOSIGA YONDASHUVLAR Miliyeva M.G. O‘zDJTU, Pedagogika va psixlogiya kafedrasi katta o‘qituvchisi , O‘zbekiston Motivatsiya muammosi psixologiyaning asosiy muammolaridan biridir. Shaxsning motivatsiyasini hisobga olmasdan o‘rganish mumkin emas, chunki bu shaxsning xulq- atvoriga, uning hayotning barcha