ЛЕЧЕБНЫЕ СВОЙСТВА ИСПАНСКОГО ШАЛФЕЯ

Аннотация

The thesis presents information about the medicinal properties of the Spanish sage (Salvia hispanica L.). Key words: Spanish sage seed, medicinal properties. ЛЕЧЕБНЫЕ СВОЙСТВА ИСПАНСКОГО ШАЛФЕЯ. Аннотация. В диссертации представлены сведения о лечебных свойствах шалфея испанского (Salvia hispanica L.). Ключевые слова: семя испанского шалфея, лечебные свойства. KIRISIW. Respublikamizda da’rilik o’simliklerdin’ tu’rlerin u’yreniw, olardan xaliq meditsinasinda qollaniliwina u’lken itibar qaratilmaqta. Usilar arasinda o’zinin’ da’rilik u’lken ha’m paydali qa’siyeti menen chia o’simligide bar. Ispan shalfeyi (Salvia hispanica L.) — Lamiaceae tuqimlasına tiyisli ósimlik. Ispan shalfeyi Latin Amerikası (ásirese, Meksika), sonıń menen birge, AQShtin’ qubla-batıs bólegindegi mámleketler xalqı tárepinen qollaniladi. Boyı 1 m ge shekem bolǵan bir jıllıq ot ósimlik chia yamasa ispan shalfeyı - Oraylıq hám Qubla Meksika, Gvatemala, Ekvador, Boliviya hám Argentina daǵı qurǵaqshıl hám yarım qurǵaqshıl ıqlımı bolǵan tawlı aymaqlarda o’sedi. Ósimlik + 5° C den tómen hawa temperaturasına shidamaydi. Tiyisli ıqlım sharayatında ol 60 - 90 sm biyiklikke jetedi. Japiraqlari qarama-qarsi uzınlıǵı 4-8 sm, keńligi 3-5 sm. Gu’ller aq ren’ge iye. Tuqimlar kishi sopaq, diametri shama menen 1 mm. Olar bawır ren’, kúlreń, qara yamasa aq reńde bolıp, mayda bo'rtpe naǵıslı sızıqlı. Ximiyaliq qurami: Chia tuqimlarında 20% protein, 34% may hám úlken muǵdardaǵı antioksidantlar bar. Ásirese, linolenik hám basqa omega-3 may kislotalarina bay. Chia tuqimları 181 sonıń menen birge vitaminlarsi óz ishine aladı: A, C, E, B1, B2, PP, sonıń menen birge, kóp muǵdarda kaliy, kaltsiy, magniy, fosfor, selen hám tsink. Kóp muǵdarda antioksidantlar ámeldegi chia tuqimlari onıń joqarı antioksidant quramı den-sawlıqqa unamlı tásir kórsetedi. Eń áhmiyetlisi, onıń antioksidantlari kletkalardaǵı molekulalarǵa ziyan jetkizetug’in hám qariw hám saratan sıyaqlı keselliklerge alıp keletuǵın erkin radikallar islep shig’ariwina qarsı gúresedi. Júrek keselligi hám ekinshi túrdegi diabet qáwpin azaytadı. Qan basimin tu’siriwde isletiledi. Sonday-aq su’yek ushın zárúrli bolǵan azıqlıq elementlarǵa bay. Buǵan kaltsiy, fosfor, magniy hám belok kiredi. Onıń quramındaǵı kaltsiy ásirese tásirli. 30 gramm chia tuqimi ku’nlik kaltsiyge bolǵan mútajliktiń 18 % qandiradi. Bul kópshilik sút ónimlerinen joqarı. Sonıń menen birge bul túrdegi tuqimlardan paydalanıw qan basımın normallastıradı, sol sebepli olar gipertoniya menen kesellengen insanlar ushın paydalı bolıp tabıladı. Ispan shalfeyi tuqimları denege tómendegishe paydalı tásir kórsetedi: -quramında kaltsiy, fosfor hám magniy bar ekenligi sebepli tıs hám su’yeklerdi bekkemlew, bul ónim quramındaǵı omega-3 may kislotalari sebepli júrek-qan - tamır sistemasınıń jumisına paydalı tásir, deneden xolesterin, may, kanserogenlar hám basqa zıyanlı elementlardı shıǵarıp taslaw ,isheklerdi jaqsilaw, usınıń menen ish qatıwınıń aldın aladı. Balalar ushın ispan shalfeyi tuqimları ósip atırǵan organizm ushın paydalı hám tómendegi tásirge iye: Nerv sistemasın bekkemleydi hám rawajlantıradı, suw hám mineral duzlar balansınıń normal kórsetkishlerine alıp keledi; gormonal teń salmaqlılıqtı normallastıradı, bul ásirese óspirimlik dáwirinde paydalı boladı , ishek hám basqa awqat as sińiriw organlarinin’ iskerligin jaqsılaydı, anemiya rawajlanıwınıń aldın aladı. Chia tuqimında vitaminlar hám makroelementler bolıp olar bala denesiniń tuwrı ósiwi hám rawajlanıwına úles qosadı. Kaliy júrektiń tuwrı islewin támiyinleydi. Fosfor óz gezeginde balanıń nerv sistemasın bekkemlewge járdem beredi hám kaltsiy menen birge bala denesiniń su’yekleri hám tislerin bekkemleydi. Temir hám magniy qan payda boliwin normallastıradi. Tuqimdaǵı kóp muǵdardaǵı magniy, marganets hám temir normal endokrin sistemanı saqlawǵa ja’rdem beredi.