International scientific-online conference PEDAGOGIK OLIY TA’LIMDA KOGNITIV YONDASHUV ASOSIDA BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING MEDIA SAVODXONLIGINI RIVOJLANTIRISH Mirzayeva Mayramxon Zaynobiddinovna

Аннотация

Ushbu maqolada kognitiv yondashuv nuqtai nazaridan bo‘lajak o‘qituvchilarning media savodxonligini shakllantirishning dolzarb masalalari tahlil qilinadi. Global raqamli muhitda axborot oqimining haddan ziyod ko‘pligi, dezinformatsiyaning kengayishi va sun’iy intellektning ta’sirining ortib borayotgani talabalarda tanqidiy fikrlash, ongli tahlil, raqamli xavfsizlik va axborotga nisbatan ongli munosabatni shakllantirishni taqozo etmoqda. Maqolada kognitiv yondashuvning nazariy asoslari asosida talabalar egallashi zarur bo‘lgan media savodxonlik kompetensiyalari — axborotga ehtiyojni aniqlash, tanqidiy baholash, axloqiy va madaniy kontekstdagi xatti-harakat, onlayn xavfsizlik, sun’iy intellekt va OAV bilan ongli aloqalar — chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, pedagogik ta’limda bu ko‘nikmalarni shakllantirishga xizmat qiluvchi metodik yondashuvlar ham ko‘rib chiqiladi. Annotation. This article analyzes the urgent issues of developing media literacy in future teachers from the perspective of the cognitive approach. In a global digital environment characterized by an overwhelming flow of information, the expansion of disinformation, and the increasing influence of artificial intelligence, it is essential to cultivate students' critical thinking, conscious analysis, digital security, and mindful attitudes toward information. The article examines in depth the key media literacy competencies that students need to acquire based on the theoretical foundations of the cognitive approach — identifying information needs, critically evaluating sources, acting within ethical and cultural contexts, ensuring online safety, and maintaining conscious interaction with AI and mass media. The article also explores methodological strategies that support the development of these skills in teacher education. Kalit so‘zlar: kognitiv yondashuv, media savodxonlik, axborot kompetensiyasi, raqamli madaniyat, tanqidiy fikrlash, raqamli xavfsizlik, OAV, sun’iy intellekt, pedagogik ta’lim. Keywords: cognitive approach, media literacy, information competence, digital culture, critical thinking, digital safety, mass media, artificial intelligence, teacher education. Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim jarayonida axborot bilan ishlash madaniyatini shakllantirish dolzarb ahamiyat 169 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference kasb etmoqda. Ayniqsa, bo‘lajak pedagoglar uchun media savodxonlik nafaqat axborotni tushunish, balki uni tanqidiy qayta ishlash, baholash va ongli qarorlar qabul qilish qobiliyatini ham o‘z ichiga oladi. Bunday ko‘nikmalarni rivojlantirishda kognitiv yondashuv muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u ongli idrok, eslab qolish, tahlil qilish, sintezlash va muammolarni hal etishga asoslangan ta’lim strategiyalariga tayanadi. Kognitiv yondashuv ta’lim jarayonida bilimning ongli ravishda shakllanishi va individual tafakkurning faollashuviga urg‘u beradi. Bu yondashuv bo‘yicha, o‘quvchi faqat tayyor axborotni qabul qiluvchi emas, balki axborotni qayta ishlovchi, u orqali yangicha bilim yaratuvchi subyektdir (Piaget, Bruner, Bloom). Media savodxonlikni rivojlantirishda aynan mana shu tafakkur tizimi asosida faoliyat olib borish muhim: Axborotdan foydalanishda tanqidiy fikrlash; Axborotni strukturaviy tarzda tahlil qilish; Yangi axborot bilan oldingi bilimlarni bog‘lash; Axborot asosida ongli qaror qabul qilish. Bo‘lajak o‘qituvchilarda quyidagi kognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirish media savodxonlik asosida zaruriy komponent sifatida qaraladi: talaba o‘zining o‘quv va shaxsiy ehtiyojlarini anglab yetib, qanday axborotga muhtojligini aniqlay olishi kerak. Bu jarayon metakognitiv refleksiya, ya’ni “men nimani bilmayman?” degan savolga javob topish orqali shakllanadi; kognitiv yondashuv doirasida talaba axborot manbalarining ishonchliligi, dolzarbligi, nuqtai nazari va mafkuraviy ohangini tahlil qilish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi lozim; raqamli makonda mavjud axborot oqimi sun’iy intellekt algoritmlari orqali shakllanmoqda. Shuning uchun o‘qituvchilik kasbida bu texnologiyalarning mohiyatini tushunish va ularni tanqidiy tahlil qilish kognitiv kompetensiyaning ajralmas qismidir. Kognitiv faoliyat va raqamli xavfsizlik.Bo‘lajak o‘qituvchilarning media savodxonlik doirasidagi muhim yo‘nalishlaridan biri bu – raqamli xavfsizlikni ta’minlashda kognitiv kompetensiyalarni shakllantirishdir. Ular zamonaviy raqamli tahdidlar — fishing, onlayn tazyiq, kiberhujumlar haqida bilimga ega bo‘lishi, ularning xavfini anglab, bu kabi tahdidlardan himoyalanish yo‘llarini tushunishi lozim. Ayniqsa, axborot maxfiyligi, shaxsiy ma’lumotlarni himoyalash va ularni ongli boshqarish, raqamli iz qoldirish masalalarida talabalar ongli yondasha olishi muhimdir. Shuningdek, talaba o‘z faoliyatini kuzatish, reflektiv tahlil qilish va xatti-harakatlarining oqibatini oldindan baholash orqali raqamli 170 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference muhitda xavfsiz, mas’uliyatl