túrlerine ayrıqsha toqtap ótildi. Olarǵa túsinikler berilip, mısallar menen dálillendi. Gilt sóz: poeziya, kórkemlew sáwretlew usılları, stilistikalıq figuralar, ritorikalıq qaratpa, soraw, aliteraciya, epifora, onomatopiya.

Аннотация

This article examines the artistic techniques found in the works of the Karakalpak folk poet Khalila Dawletnazarov. The types of stylistic figures such as rhetorical address, question, alliteration, epiphora, and onomatopoeia were specifically discussed. They were given explanations and illustrated with examples. Keywords: poetry, artistic devices, stylistic devices, rhetorical address, question, alliteration, epiphora, onomatopoeia. Qálegen kórkem shıǵarmada avtor óziniń dúńyaǵa kózqarası, oy-pikirleri negizinde belgili bir ideyalardı alǵa qoyadı. Ol óziniń usınday ideyalıq maqsetlerine sáykes túrde turmıslıq waqıyalardı ózinshe juwmaqlastırıw jolların, kórkem súwretlew usılların tańlawı kerek. Súwretlew usılları yamasa kórkem figuralar emotsional tásirsheńlikke erisiw maqsetinde qollanılatuǵın ayrıqsha stilistikalıq birlikler bolıp esaplanadı. Tildiń tek leksikalıq imkaniyatlarınan ǵana emes, al sintaksislik imkaniyatlarınan da sheber paydalana biliw kórkemlikke erisiwdiń tiykarǵı shártlerinen esaplanadı. Kórkem shıǵarmada, ásirese, lirikada kórkem súwretlew usıllarınıń shıǵarma 91 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference mazmunın jetkeriwdegi xızmeti ayrıqsha. Shayırlar insan ruwxıy áleminiń hár qıylı keshirmelerin kórkem súwretlew usıllarınıń járdeminde sáwlelendiredi. Kórkem súwretlew usılları ishki forma kórkemligin támiyinlep, shıǵarmanıń emotsional tásirsheńligin arttıradı Shıǵarmada formanıń mazmundı jetkeriw xızmeti kórkem súwretlew usılları arqalı da ámelge asırıladı. Súwretlew usılları járdeminde kórkem sóz sheberi óziniń aytajaq pikirine ayrıqsha máni beriwge, oǵan ayrıqsha salmaq taslawǵa erisedi.Lirikalıq keshirmelerdi, turmıslıq, jámiyetlik hám tábiyiy hádiyselerdi kórkem haqıyqatlıqqa aylandırıw jolları, usılları súwretlew usılları bolıp esaplanadı. Troplar degende, biz paydalanılǵan sózlerdiń, sóz dizbekleriniń hám pikir- túsiniklerdiń awıspalı, kóshpeli, obrazlı basqa mánige iye bolıwın túsinemiz. Al figuralarda bolsa gáplerdiń, sóz dizbekleriniń, qatarlardıń avtor tárepinen qalay dúzilgenligin, sózlerdiń qalay jaylastırılǵanlıǵın, qaytalanıwların, jupkerlesip keliwlerin, mánilik jaqtan qarama-qarsı qoyılıwların túsinemiz[3]. Stilistikalıq birliklerge inversiya, antiteza, assonans,aliteraciya, parallelizm, onomatapeya,ritorikalıq qaratpa, soraw hám úndew sıyaqlı túrler kiredi. Qobız zárenshesi- Dárbent torılǵan, Qamalshań siltense muń-dárt orılǵan, Qaraqalpaqsha naqıl-maqal qarıǵan, Sózlerińnen seniń,Jumabay aǵa! Júrekten oq jeseń, joqdır shıpası, Janıńdı sızlatar hazarı jaman, Jalǵan, biymanidey tirilik mına, Ólim-jitiminen júrseń de aman [7.18]. Bul qatarlarda alitiraciya qubılısı menen qosa ritorikalıq úndew qollanılǵan. Ritorikalıq úndew qubılıslardı emotsional sáwlelendiriw ushın sezim-tuyǵılarǵa qurılǵan úndew gápler. Bunda tańlanıw, quwanısh, shadlanıw yaki ǵázepleniw, qáhárleniw sıyaqlı sezimler beriledi. Ritorikalıq sorawlar járdeminde avtor kóbinese sezim-tuyǵılardı tábiyiy halında, tasqınlı beriwge erisedi Epifora. Kórkem teksttiń seslik dúzilisi kópshilik jaǵdaylarda seslik qaytalawlar arqalı kórinedi. Seslik qaytalawlar súwretlenip atırǵan obyektti (adam, waqıya, peyzaj h.t.b.) yamasa ishki sezimlerdi kórkemlep beriwde úlken orın tutadı. Mısalı, qosıq qatarlarınıń aqırındaǵı uyqaslar seslik qaytalawdıń bir túri. Seslik qaytalawdıń bunday túrin ilimde epifora dep ataydı. Epiforalar qosıq 92 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference tekstiniń qulaqqa jaǵımlı esitiliwin táminleydi hám onıń kórkemligin arttıradı. Mısalı: Bayaǵı aǵıslı suwlarıń qayda, Moynı bir gez appaq quwlarıń qayda, Bizlerdi ana bop tuwǵanıń qayda?... Mehribanım, dártli Ámiwdaryamsań [7.136] Zamanım keldi dep aǵıwda ediń, Baxıt shıraqların jaǵıwda ediń, Bizge ana bolıp baǵıwda ediń, Ullıǵı menen ismi járiyasań [7.136]. Bul qatarlarda qayda, ediń sózleri gáptiń aqırında hár qatarda qaytalanıp kelip epiforanı dúzip kelgen. Ritorikalıq soraw juwap talap etilmeytuǵın soraw gápler bolıp, kórkem shıǵarmada qaharmanlardıń sezim-tuyǵıların, keypiyatın tásirli sáwlelendiriwge qaratılǵan boladı. Ritorikalıq soraw tiykarınan tastıyıqlaw mazmunına iye bolıp, ondaǵı soraw intonatsiyası tek emotsional dıqqattı payda etiw wazıypasın atqaradı. Ritorikalıq soraw avtordıń oz qaharmanına, yaki oqıwshıǵa sorawı túrinde beriledi. «Hesh kimnen qarızsız baratırman»–dep, Hási bolmadım ba?! Kewil emes jám [7.18]. Bul qatarlarda ritorikalıq soraw qollanılǵan. Juwap talap etpeydi hám juwabı tek shayırdıń ózine ǵana málim. Onomatopeya – (gr. Onomatopoeia – atama jasaw; onoma, onyma – ism, at, atama+paieo – jasayman) – haywanlardıń, quslardıń ses shıǵarıwına baylanıslı eliklewishlerden sóz jasaw. Mısalı, shúyik-shúyik (shúykildi). Onomatopeya – poetikalıq sóylemde – qosıq qatarlarında yamasa prozadaǵı seslik hádiyselerge kórkemlik tárepten eliklew usılı [5]. X.Dáwletnazarov lirikanıń úsh tipine (peyzaj lirikası, intim lirikesı, meditative lirika) tiyisli qosıqlardı