ПРОЯВЛЕНИЯ ТУРКЕСТАНСКОГО МОДЕРНИЗМА

Аннотация

In this article, the aspects of the activities of Jadidists such as Mahmudhoja Behbudi, Fitrat, Abdulla Avloni Mun's predecessor Abdurashidkhanov are mentioned in this article. Their martial arts schools, textbooks, newspapers and magazines, and dramaturgy are covered. Information is given about the scientists who studied the Eid and the activities of the enlighteners. It is also highlighted that he promoted the people to enlightenment. Key words: Turkestan, Mahmudhoja, Behbudi, Abdulla Avloni, Fitrat, "new method", education, newspaper, magazine, library, independence, documentary story, Munavvarqori Abdurashidkhanov. ПРОЯВЛЕНИЯ ТУРКЕСТАНСКОГО МОДЕРНИЗМА Аннотация. В данной статье затронуты аспекты деятельности таких джадидистов, как Махмудходжа Бехбуди, Фитрат, предшественник Абдуллы Авлони Мана Абдурашидханов. Освещаются их школы боевых искусств, учебники, газеты и журналы, а также их драматургия. Приводятся сведения об ученых, изучавших Курбан- байрам, и деятельности просветителей. Также подчеркивается, что он способствовал просвещению народа. Ключевые слова: Туркестан, Махмудходжа, Бехбуди, Абдулла Авлони, Фитрат, «новый метод», образование, газета, журнал, библиотека, независимость, документальный рассказ, Мунавваркори Абдурашидханов. 123 Jadidchilik yoki jaddizm (arabcha: jaded-yangi) –19-asr oxiri, 20-asr boshida Turkiston, Kavkaz, Grim, Tatariston hayotida muhim ahamiyat kasb etgan ijtimoiy-siyosiy, ma’rifiy harakatdir. Jadidchilik 19-asrning 90-yillarida O’rta Osiyoda tarqaldi. Mahmudxo’ja Behbudiy jadidchilik harakatining yirik namoyondasi, o’lka jadidlarining yetakchisi. U pedagogika, noshirlik, siyosat, tijorat bilan shug’urlangan. U Istanbul, Ufa, Qrim, Qozon kabi shahar va mamlakatlarni ko'rdi va bildi. “Yangi usul” ni turkistonliklar orasida birinchilardan bo’lib qo’lladi. Behbudiy Turkiston xalqlari turmushidagi qoloqlik, abgor ijtimoiy ahvol, “jaholat uyiga“ aylangan maktab va madrasa borasidagi qarashlarni tamomila o’zgartirib yubordi. U jadidchilik harakatining tamal toshi bo’lgan maktab islohotiga qattiq kirishdi. U usuli jadid maktablari tarmog’ini kengaytirish, ular uchun o’quv dasturi va darsliklar yaratish, o’quvchilarni o’quv qiroli tilan ta’minlash, kutubxonalar, nashriyotlar tashkil qilish bilan shug’ullandi. 1905-yilda Behbudiy tomonidan tashkil etilgan maktab Samarqand shahri yaqinidagi Kaptarxona qishlog’i yaqinida edi. Behbudiyning bu maktabdagi faoliyati haqida o’sha vaqtlarda Samarqand shahrida Morozov tomonidan nashr etilayotgan Samarqand gazetasida Almatov degan muallif tomonidan xabar berilgan. Behbudiy bir qancha darsliklar yaratdi. “Usuli savtiya“ metodida faoliyat ko’rsata boshlagan maktablar uchun alifbo darsliklarini yaratishga birinchi darajali masala sifatida qaradi. U ushbu usul zaminida Turkiston o’lkasida birinchi bo’lib alifbo darsligini yaratdi va uni “Risolayi asbobi savod” deb nomladi, asar tojik tilida. Ushbu alifbo jadid maktablari uchun asosiy darslik sifatida bir necha bor nashr qilinda va ko’proq Buxoro, Samarqand maktablarida 1920-yillarga qo’llandi. Behbudiy boshida shogirdlariga oddiy o’quv-yozuvni o’rgatgan bo’lsa, keyin “Haftiyak” ni o’rgatishga kirishadi. Ushbu “Haftiyak”ni o’qitish davomida Behbudiyda yangi fikr paydo bo’ladi. Endi u o’z o’quv dasturiga sistema suratda arab tili o’qitishni kiritadi. Shogirdlar soni 40 ta atrofida bo’lib, 7 yoshdan 15 yoshgacha bo’lgan o’gil bola edi. 1913-yil 20-avgustdan “Oyna” jurnalini chiqara boshladi. Haftalik, suratli bu jurnal, asosan, o’zbekcha bo’lib, she’r, turli yo’nalishdagi maqola, tahliliy materiallardan tashqari e’lonlar ham berib brogan. “Oyna“ jurnalida millat va uning haq-huquqiga, tarixiga, til va adabiyot masalalariga, dunyo ahvoliga doir qiziqarli maqolalar, bahslar berib borilgan. Behbudiyning ma’rifat yo’lidagi xizmatlaridan yana biri uning xalq orasida ziyo tarqatmoq uchun tashkil etilgan kutubxonasi edi. Behbudiyning tashabbusi bilan ish boshlagan kutubxona kundan kunga rivoj topib bordi. Kutubxona “Behbudiya” nomi bilan yuritila boshladi. Chunki 124 uning moddiy xarajatlari asosan Behbudiy zimmasida bo’lgan. Keyinchalik ushbu kutubxona Vadud Mahmudiyning “Muallim Abdulqodir Shakuriy” nomli hujjatli qissada tilga olingan. Mustaqillikyillarida, Prizedentimiz Shavkat Mirziyoyev Oliy Majlisga yo’llagan Murojatnomasida ma’rifatparvar bobolarimiz merosini chuqur o’rganishimiz kerakligi haqida alohida ta’kidlab o’tadi. 2020-yil xalqimiz tarixining murakkab damlarida ma’rifat mash’alini baland ko’tarib chiqqan ulug’ alloma va jamiyat arbobi Behbudiyning 145-yilligi keng nishonlanganligi ushbu ma’rifatparvar insonning ibratli hayoti va ijodiga bag’ishlangan vedio filmning yaratilishi manaviyatimizning darg’alaridan biri haqida xalqimiz yangi ma’lumotlarga ega bo’lishida muhim ahamiyat kasb etdi. Abdurauf Fitrat Buxoro jadidlarining tashkilotchilaridan biri sifatida xalqni ma’rifat va madaniyatdan bahramand qilish uchun astoydil kirishdi. Buxoroning turli tumanlarida o’qituvchilik qilib, jadidchi