Nabiyev Nasimbek Shuhratjon o’g’li Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti Moliya fakulteti Moliya va moliyaviy texnologiyalar yo’nalishi 2-bosqich talabasi Tel: +998911424576

Аннотация

In this article, information about inflation and the level of inflation in Uzbekistan, as well as statistical information on the subject, are highlighted. Key words: inflation, GDP deflator, target, consumer price index, types of inflation, supply inflation, demand inflation. Аннотация: в данной статье представлена информация об инфляции и уровне инфляции в Узбекистане, а также статистическая информация по теме. Ключевые слова: инфляция, дефлятор ВВП, целевой показатель, индекс потребительских цен, виды инфляции, инфляция предложения, инфляция спроса. Inflyatsiya – bu tovar va xizmatlar narxlarining oshishi, ya’ni pulning xarid qobiliyatining pasayishidir. Hozirgi kunda inflyatsiya iqtisodiy barqarorlik, aholi turmush darajasi va biznes muhitiga ta’sir qiluvchi asosiy ko‘rsatkichlardan biridir. O‘rtacha inflyatsiya iqtisodiy o‘sishga yordam bersa, uning haddan tashqari oshishi yoki pasayishi iqtisodiy tanglikka olib keladi. Inflyatsiya darajasini boshqarish Markaziy banklarning asosiy vazifalaridan biri bo‘lib, bu orqali iqtisodiy rivojlanish va pul-kredit siyosati muvozanati ta’minlanadi. Aholi uchun esa inflyatsiya turmush darajasi va xarid qobiliyatiga ta’sir qiladi, tadbirkorlar uchun moliyaviy rejalarni tuzishda ahamiyatlidir. Shu sababli inflyatsiya mamlakat iqtisodiyoti uchun muhim strategik omil hisoblanadi. “Inflatsiya” so’zi birinchi marta 1864-yilda amerikalik iqtisodchi A.Delmer tomonidan iqtisodiy oborotga kiritiladi, ya’ni, bunga AQSH Federal hukumati 1861-1865 yillarda mamlakat fuqarolar urushi davrida davlatning xarajatlarini qoplash maqsadida muomalaga juda katta miqdorda qog’oz pullarni ishlab chiqarishi sabab bo’ladi. Qisqacha qilib aytadigan bo’lsak, inflatsiya bu pul muomalasi qonunlaring buzilishi shakli sifatida makroiqtisodiy muvozanatning buzilishini, talab va taklif nomutanosibligini bildiradi. Inflatsiya (lotincha inflatio - shishish, bo’rtish, taranglashish) - ma’lum davr mobaynida mamlakatda baholar o’rtacha(umumiy) darajasining barqaror o’sishi hamda narxlarning umumiy darajasi ko’tarilishi natijasida pulning xarid qobiliyatini uzoq muddatli pasayishidir. Shuningdek, bu orqali mamlakatning milliy valyutasining yoki pul birligining qadrsizlanishiga olib keladi. 54 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Shu o’rinda, pulning qadrsizlanishi deganda, ma’lum bir narxdagi tovar va xizmatlarning miqdorini ma’lum bir vaqtdan so’ng o’sha narxda kamroq miqdorda sotib olish yoki xarid qilish tushiniladi. Mamlakat ichidagi tovar va xizmatlar bahosining o’sib borishiga ko’ra inflatsiya sudraluvchi inflatsiya, shiddatli inflatsiya hamda giperinflatsiyaga bo’linadi. Sudraluvchi (mo’tadil) Shiddatli (gollaping) Giperinflatsiya inflatsiya inflatsiya Uzoq vaqt davomida Inflyatsiyani yillik darajasi Mamlakatda o'rtacha narx- barqaror va past darajada 10% dan oshib, har oyda navoning haddan tashqari bo'lgan inflyatsiya o'sib boradi oshgandagi holati bo'lib, (zamonaviy iqtisodiyot oyiga 50%, yiliga esa 50 uchun yiliga 1-4% normal baravardan ham ko'proq hisoblanadi) oshishi mumkin Bugungi kunda har qanday darajadagi inflyatsiya salbiy jihatga ega degan fikr ommada mavjud bo'lib, aslini olganda inflyatsiyaning har qanday darajasi ham iqtisodiyot uchun zararli emas. Iqtisodiy o'sish uchun kam foizli barqaror inflyatsiya bu tabiiy jarayon. Past darajadagi inflyatsiya iqtisodiyotda qo'shimcha talab yaratishi orqali iqtisodiy o'sishga turtki beradi. Inflyatsiyaning umuman yo'q bo'lishi esa iqtisodiyotning o'sish sur'atini pasaytirib yuborishi mumkin. Shiddatli inflyatsiya kelgusida yuqori inflyatsiyaga olib kelib, iqtisodiyotni izdan chiqarishi mumkin. Shu nuqtai nazardan past darajadagi barqaror inflyatsiya ijobiy hisoblanadi. Inflyatsiyani kelib chiqishiga ko'ra turlari: Talab inflatsiyasi Taklif inflatsiyasi Inflyatsiyaning bu turi talabning keskin Inflyatsiyaning bu turi ishlab chiqarish oshishi natijasida iqtisodiyotda pul xarajatlarining keskin oshishi natijasida taklifining oshishiga yoki xaridorlar sodir bo'ladi. Ya'ni, har xil jarayonlar va tomonidan inflyatsion kutilmalarni tarkibiy o'zgarishlar (soliqlar o'zgarishi, shakllanishiga olib keladi. Soddaroq qilib energiya resurslari narxlari oshishi, davlat aytganda, ishlab chiqarish sohasi tomonidan tartibga solinadigan narxlar aholining talabini to'la qondira olmaydi, oshirilishi va boshqalar) tufayli mehnat taklifga nisbatan talab oshib ketadi. unumdorligining pasayishi natijasida Natijada, tovar va xizmatlar narxlari mahsulot ishlab chiqarishga ketgan o'sadi. xarajatlar oshadi. Natijada, ishlab chiqariladigan tovar va xizmatlarning narxlari oshadi Baholar o’rtacha (umumiy) darajasining nisbiy o’zgarishi inflatsiya darajasi (baholarning o’sish sur’ati) deb ataladi. Makroiqtisodiy modellarda inflatsiya darajasi quyidagicha ifodalanishi mumkin: 𝑃−𝑃−1 Π= ×100% 𝑃−1 Bu yerda: π – yillik inflatsiya sur’ati; P – joriy yilning narxlar indeksi; P-1 – o’tkan yilning narxlar indeksi. Iste'mol narxlari indeksi – uy-xo'jaliklari t