Процессуальный статус эксперта в уголовно-процессуальном кодексе Республики Узбекистан: современное статус и пути развития

Аннотация

The article analyzes the rights and obligations of an expert, identifies legal regulation problems, and suggests possible ways to solve them. Keywords: expert, procedural status, expertise, rights and obligations. Кириш. Ислоҳотларимизнинг илк кунлариданоқ инсон қадрини улуғлаш энг олий қадрият сифатида эътироф этиб келинмоқда. Янгиланган Конституциямизда ҳам Ўзбекистон ҳуқуқий давлат эканлиги муҳрлаб қўйилган. Сўнгги икки йилда ҳуқуқ-тартибот фаолиятига оид 10 та қонун, Ўзбекистон Президентининг 40 га яқин фармон ва қарорлари, 60 дан ортиқ ҳукумат қарорлари қабул қилинди [3]. Эксперт тушунчаси Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 67-моддасида шакллантирилган бўлиб, унга қўра эксперт- хулоса бериш учун зарур фан, техника, санъат ёки ҳунар соҳасида махсус билимларга эга бўлган ҳар қандай жисмоний шахс эксперт сифатида чақирилиши мумкинлиги кўрсатиб ўтилган. Асосий қисм. Экспертнинг жиноят процессининг мустақил иштирокчиси сифатидаги ролини амалга ошириш кафолатлари муайян ҳуқуқ ва чекловлар тизими томонидан қўллаб-қувватланади. Экспертнинг 31 "Узбекистан-2030: наука, образование и экономика в развитии" ҳуқуқ ва мажбуриятлари қуйидаги процессуал имкониятларни назарда тутади (Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 68- моддаси 1-қисми): - экспертиза предмети билан боғлиқ жиноят иши материаллари билан танишиш улардан кўчирма ёки нусхалар олиш; экспертиза учун зарур бўлган қўшимча материалларни тақдим этиш учун илтимосномалар бериш; тергов ҳаракатларида иштирок этувчи шахсларга экспертиза предметига оид саволлар бериш; суд муҳокамасида экспертиза предметига оид далилларни текширишда иштирок этиш ва сўроқ қилинаётган шахсларга суднинг рухсати билан саволлар бериш; ашёвий далиллар ва ҳужжатларни кўздан кечириш; ўз хулосасида нафақат эксперт олдига қўйилган саволлар бўйича, балки экспертиза предметига оид ва иш учун аҳамиятга молик бошқа масалалар бўйича ҳам фикрларини баён этиш; унинг хулосаси ёки кўрсатувлари процесс иштирокчилари томонидан нотўғри талқин қилинганлиги хусусида тергов ҳаракати ёки суд мажлиси баённомасига киритилиши лозим бўлган баёнотлар бериш; агар у иш юритилаётган тилни билмаса ёки етарлича билмаса, ўз она тилида хулоса тақдим этиш ва кўрсатувлар бериш ҳамда бундай ҳолда таржимон хизматидан фойдаланиш; агар ишни юритаётган суриштирувчи, терговчи, прокурор ва суднинг қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) экспертнинг ҳуқуқ ва эркинликларини бузаётган бўлса, бу қарорлар, ҳаракатлар (ҳаракатсизлик) устидан шикоятлар қилиш; қонунда назарда тутилган ҳолатлар бўйича ўзини ўзи рад этиши ҳақида мурожаат қилиши; ўзига тақдим этилган текшириш объектларини ҳар томонлама ва тўлиқ текширишдан ўтказиши, ўз олдига қўйилган саволлар юзасидан асосли ва холисона ёзма хулоса бериши; суриштирувчи, терговчи, прокурор ёки суднинг чақирувига биноан суриштирувда, дастлабки терговда ёки суд мажлисида шахсан иштирок этиш учун келиши; ўзи ўтказган экспертиза хусусида кўрсатувлар бериши ва ўзи берган хулосани тушунтириш учун қўшимча саволларга жавоб бериши; экспертизани ўтказиши муносабати билан ўзига маълум бўлиб қолган маълумотларни ошкор қилмаслиги; тақдим этилган текшириш объектлари ва иш материалларининг сақланишини таъминлаши; иш тергов қилинаётганда ва суд муҳокамаси вақтида тартибга риоя қилиши шартли кўрсатилган. Бундан ташқари эксперт узрсиз сабабларга кўра келмаганлиги; била туриб нотўғри хулоса берганлиги, суриштирув ёки дастлабки тергов маълумотларини суриштирувчи, терговчи ёхуд прокурорнинг рухсатисиз ошкор қилганлиги, шунингдек узрсиз сабабларга кўра хулоса беришни рад этганлиги ёки бу ишдан бўйин товлаганлиги учун жиноий жавобгар бўлиши белгиланган. 32 "Узбекистан-2030: наука, образование и экономика в развитии" Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексида эксперт тадқиқотларини ўтказишнинг бевосита жараёнини тартибга солувчи махсус нормалар кўзда тутилмаган. Суд экспертизаси усулларини танлаш экспертнинг ваколатидир. Шу билан бирга, эксперт тадқиқотларининг холислиги баъзи умумий тартибга солиш қоидалари билан таъминланади. Аввало, тадқиқот методологияси илмий асослилик ва апробация талабларига жавоб бериши керак. Эксперт хулосаси илмий ва амалий маълумотларга асосланган хулосаларнинг ишончлилигини текширишга имкон берадиган қоидаларга асосланиши лозим. Эксперт хулосасининг ишончлилиги унга нисбатан юқоридаги бир қатор тақиқ ва чекловларнинг ўрнатилиши билан боғлиқ бўлиб, бу суд экспертининг холислиги ва экспертнинг замонавий мақомига зид бўлмаган эксперт ташаббусининг рухсат этилган даражаси нисбати муаммосини шакллантиради. Бир томондан, мутахассисга тадқиқот учун объектларни мустақил равишда йиғиш тақиқланади. Бошқа томондан, қонун чиқарувчи қиёсий тадқиқотлар учун намуналарни экспертиза давомида экспертнинг ўзи олиши мумкинлигини тан олади (Ўзбекистон Республикаси Жиноят- процессуал кодексининг 195-моддаси), агар уларни олиш жараёни суд экспертизасининг бир қисми бўлса. Махсус адабиётларда эксперт томонидан суд экспертизаси доирасида намуналарни олиш қуйидаги ша