УПОТРЕБЛЕНИЕ ЧИСЛИТЕЛЬНЫХ В КАРАКАЛПАКСКИХ АНТРОПОНИМАХ

Аннотация

This article describes the nature and purpose of using the names of the Karakalpak people. The article talks about the contribution of numbers to the enrichment of our vocabulary today, turning them into nouns, and also provides examples from Kazakh and Russian literature in relative order. Key words: naming, lexical coverage, opposite word, number, rider with a personal article, personal name with a personal name, semantics, grammatical construction. Balalarǵa at qoyıwda ertede belgili dárejede ırım hám dástúr ayırıqsha orın alǵan. Olardıń ayırımların sózdiń kiyeli kúshi menen de baylanıstırıp otırıw erte dáwirden bar qubılıs. Sol erte dáwirlerde balalarǵa kóz tiyiwden yamasa jin-shayttannan saqlaw maqsetinde ersi ismler qoyıp otırǵan. Qaraqalpaq xalqınıń turmısında bolıp atırǵan jámiyetlik-siyasiy, ilimiy, texnikalıq, ekonomikalıq hám mádeniyat tarawındaǵı ózgerisler, ana tilimizdiń erkin rawajlanıp, sózlik 92 quramımızdıń leksikalıq qatlamlarınıń, sonıń ishinde antroponimlerdiń de ósip, jetilisip bayıwına tásir etti. Antroponimlerdiń, yaǵnıy adam atlarınıń quramı tek ǵana ana tilindegi sózlerden emes, basqa tillerden qabıl alınǵan adam atları esabınan da kóbeyip otır. Jańa adam atlarınıń san jaǵınan kóbeyiwi jámiyet turmısındaǵı nızamlı qubılıs. Adam atları, birinshi gezekte, adamnıń jámiyettegi ornın ajıratıp kórsetiw ushın qoyıladı. Bul tuwralı V.A.Nikonov: «Adam atları jámiyette hám jámiyet ushın oǵada zárúr. Olardı jámiyette itibarsız qaldırıwǵa bolmaydı. Sonlıqtan adam atlarına degen mápdarlıqtıń kúshli ekenligi túsinikli»,- dep kórsetedi.[3:33] Antroponimler basqa sózler sıyaqlı tildiń nızamlılıqlarına baǵınadı, sonlıqtan olar til sistemasınıń tiykarǵı bir bólegin quraydı, etnografiya, tariyx, sociologiya hám huqıqtanıw menen birgelikte úyreniledi. Haqıyqatında da, adam atların izertlew arqalı xalıqtıń til tariyxın, úrp-ádet dástúrlerin, sociallıq jaǵdayların hám taǵı basqa sırların ashıwǵa boladı. Házirgi qaraqalpaq adam atlarınıń quramında arab-parsı, túrkiy hám monǵol tillerine ortaq elementler, rus tili arqalı kelip kirgen elementler ushırasadı. Sonıń menen birge qaraqalpaq adam atları grammatikalıq qurılısı hám semantikalıq ózgeshelikleri jaǵınan da hár tárepleme úyreniwdi talap etedi. Jámiyettiń ózgerip rawajlanıwı menen bir qatarda ilim hám mádeniyat, solar menen adam atları da hár jámiyetke say jańa ismler menen tolısıp baradı, al olardıń geyparaları gónerip umıt bolıp, qollanıwdan shıǵıp qaladı. Adam atları arqalı tariyx betleriniń sırları ashıladı, bolıp ótken tariyxıy waqıyalardaǵı is- háreketlerdiń kimler tárepinen islengenligi kórinedi, adamlardıń jámiyettegi ornı anıqlanadı. Sonlıqtan qaraqalpaq til biliminde arnawlı túrde izertlenilmey kiyatırǵan áhmiyetli tarawlardıń biri qaraqalpaq antroponimikasın izertlew bolıp tabıladı. Mine, biz bul maqalamızda qaraqalpaq antroponimikasında sanlıqlar arqalı payda bolǵan antroponimler yaǵnıy menshikli adam atları haqqında sóz etkenbiz. Basqa dúnya xalıqları sıyaqlı, qaraqalpaq antroponimlerinde kózge túsetuǵın nárse – sanlıqlarǵa baylanıslı atlar. T.Januzaqov qazaq antroponimlerdiń quramında tómendegi sanlıqlardıń ushırasatuǵınlıǵın kórsetedi: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 20, 30, 40, 50, 60, 70, 80, 90, 100, 1000, 10000. [2:13] Qaraqalpaq antroponimleri boyınsha jıynalǵan materiallarda joqarıda kórsetilgen sanlıqlardıń hámmesi ushıraspaydı. Sanlıqlarǵa baylanıslı qoyılǵan qaraqalpaq adam atları sol shańaraqtaǵı aǵzalardıń sanın, olardıń jas ózgesheligin hám uzaq ómir súriwin bildirip keledi. Máselen, shańaraqtaǵı balalardıń sanına qaray Birbarım, Besim, Besligúl, Altıbay, Jetibay, Segizbay, Toǵızbay, tuwılǵanda ákesiniń hám atasınıń jasına qaray, Otızbay, Qırqbay, Eliwbay, 93 Alpısbay, Jetpisbay, Seksenbay, Toqsanbay, al Júzbay, Mıńbay, Túmenbay ismleri balanıń ómiriniń uzaq bolıwı ushın qoyılǵan ismler bolıp esaplanadı. Egiz tuwılǵan nárestelerge Egizbay, Qosnazar, Qosmuxammed, Qosdáwlet, Qosjan, Yúsip, Zılıyha sıyaqlı atlar qoyıladı. Qaraqalpaq adam atlarınıń quramındaǵı arabsha Ráwiya ismi «tórtinshi» degen máni ańlatadı. Qaraqalpaq adam atların qoyıwdaǵı úrp-ádetlerdiń biri náresteniń tuwılǵan waqtın onıń atı arqalı belgilew bolıp tabıladı. Bunday atlar tómendegi waqıyalarǵa baylanıslı qoyıladı:1) kún atına baylanıslı Jumabay, Jumagúl, Sársenbay, Sársengúl hám t.b. Geypara atlar bayram atları menen atalıp nárseteniń qaysı kúnde tuwılǵanlıǵın ańlatadı: Nawrızbay, Nawrızbiyke (21-mart); Jeńisbay, Jeńisgúl (9-may); Jańabay, Tazabay (1-yanvar); Bayrambay, Bayramgúl (Bayram kúnleri) hám t.b. 2) Ay atına baylanıslı: Saparbay, Sapargúl, Ramazan (Oraza ayı); Erejep hám t.b; 3) Máwsim atına baylanıslı: Jazmurat, Báhárgúl, Gúzbergen hám t.b; 4) Jıl atına baylanıslı: Jılqıbay, Barıs, Qoylıbay hám taǵı basqa. Juwmaqlap aytqanda, qaraqalpaq adam atlarınıń izertleniwi tek teoriyalıq ǵana emes, al ámeliy áhmiyetke de iye. Bunnan izertlew nátiyjeleri qaraqalpaq adam atlarınıń orfografiyalıq hám orfoepiyalıq normaların belgilewde, adam atlarınıń orfografiy