HUQUQLARI. FUQAROLARNING BURCHLARI Amankulov Shamshod O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi “tergov faoliyati” yo’nalishining 1-bosqich talabasi

Аннотация

В данной статье рассматриваются понятия прав и обязанностей, их сущность, а также определение конституционных прав и обязанностей граждан в отдельной главе Конституции Республики Узбекистан, анализируются ситуации, связанные с их выполнением. Кроме того, анализируются некоторые понятия, касающиеся конституционных прав и обязанностей граждан, а также определения ученых по этому поводу. Ключевые слова: Государство, общество, конституция, гражданин, право, обязанность, обязательство, политическое право, экологическое право, военная служба, альтернативная служба, налог, местный сбор, историко-культурное наследие, окружающая природная среда, культурные права. ANNOTATION: This article examines the concepts of rights and obligations, their essence, as well as the definition of constitutional rights and duties of citizens in a separate chapter of the Constitution of the Republic of Uzbekistan. It analyzes situations related to their implementation. Additionally, it explores certain concepts concerning the constitutional rights and duties of citizens, as well as definitions provided by scholars on this matter. Keywords: State, society, constitution, citizen, right, duty, obligation, political rights, environmental rights, military service, alternative service, tax, local fee, historical and cultural heritage, natural environment, cultural rights. Fuqarolarning huquq va burchlari — fuqarolarning Konstitutsiya va qonun hujjatlarida oʻz ifodasini topgan va har bir shaxsga tegishli ekanligi qat’iy belgilab qo‘yilgan. Demokratik va huquqiy davlatda bu huquqlar davlat organlari tomonidan muhofaza etiladi va bajarilishi nazorat qilinadi. Oʻzbekiston Konstitutsiyasining 2-boʻlimida fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va burchlari quyidagicha turkumlanadi: Shaxsiy huquq va erkinliklar; Siyosiy huquqlar; iqtisodiy-ijtimoiy huquqlar. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida fuqarolarning quyidagi burchlari koʻrsatilgan: fuqarolar Konstitutsiya va qonunlarga rioya etishga, boshqa kishilarning huquqlari, erkinliklari, shaʼni va qadrqimmatini hurmat qilishga; Oʻzbekiston xalqining tarixiy, maʼnaviy va madaniy merosini avaylab asrashga; atrof tabiiy muhitga ehtiyotkorona munosabatda boʻlishga; qonun bilan belgilangan soliqlar va mahalliy yigʻimlarni toʻlashga majburdirlar. Oʻzbekiston Respublikasini himoya qilish — Oʻzbekiston 62 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Respublikasi har bir fuqarosining burchidir. Fuqarolar qonunda belgilangan tartibda harbiy yoki muqobil xizmatni oʻtashga majburdirlar. Inson va fuqaroning huquq va erkinliklari - insonga to‘la-to‘kis yashash imkoniyatini beruvchi va iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, siyosiy sohalarda oʻz imkoniyat va talablarining amalga oshirilishini taʼminlovchi huquqiy maqom. Huquq hayotiy ehtiyojlar, kishilarning yashashi, biror joyda ishlashi, ilm egallashi, jamiyatda o‘z o‘rniga ega bo‘lib insonlar bilan aloqaga kirishish, davlat bilan o‘zaro bog‘liqlida bo‘lishi va boshqalarni belgilovchi, zarur shart-sharoitlar yaratib, kerak bo’lganda cheklovchi xususiyatlarga ega bo‘lgan tushunchadir. Quyida huquq tarmoqlaridan – iqtisodiy huquqlarning konstitutsiyada belgilab qo‘yilgan normalari to‘g‘risida so‘z yuritiladi. Inson huquqlari va erkinliklariga rioya etish Oʻzbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy tuzumining asosidir. Oʻzbekistonning har bir fuqarosiga, uning jinsi, irqi, millati, tili, diniy eʼtiqodi, ijtimoiy kelib chiqishi, shaxsiy va ijtimoiy ahvolidan qatʼi nazar, inson huquqlari va erkinliklari buzilmasligini, sud yoʻli bilan himoya qilinishini kafolatlaydi. Konstitutsiya barcha fuqarolarning qonun oldida tengligiga asoslangan holda, oʻzgalarning huquqlariga hurmat bilan qarash tamoyillarini, oʻzgalarning qonuniy manfaatlarini, huquq va erkinliklarini buzish hisobiga oʻz huquq va erkinliklarini roʻyobga chiqarishga yoʻl qoʻyilmaslikka, ijtimoiy adolat va hamjihatlikni taʼminlashga qaratilgan. Oʻz navbatida respublika hududida yashovchi shaxslar Konstitutsiyada taʼkidlangan huquq va erkinliklarga, xalqaro huquq meʼyorlariga rioya etishi zarur. Umum eʼtirof qilgan mazkur xalqaro meʼyoriy manbalar Birlashgan Millatlar Tashkilotining Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, “bola huquqlari” toʻgʻrisida konvensiya va yana bir qator xalqaro shartnomalar orqli tartibga solinadi “Qonun qudratli, biroq ehtiyoj yanada kuchliroq”- degan ekan Sitseron Mark Tulliy Insonlarning mulkka bo‘lgan huquqlari ilk sivilizatsiya zamonlaridan shakllanib kelmoqda. Antik tarixning siyosiy arbobi hisoblangan Makiavelli o‘zining “Hukmdor” asarida: “...fuqarolar ko‘proq o‘z huquq va erkinliklarining mavjudligi to‘g‘risida emas, balki o‘z mulklarining daxlsizligini saqlab qolish to‘g‘risida qayg‘uradilar. Shaxs o‘z erkinligidan ayrilishga ko‘nikishi mumkin, biroq mulkidan ayrilishga aslo ko‘nika olmaydi”, – deb yozib qoldirgan. Bu shni anglatadiki, o‘sha davrlardan ham kishilar o‘z mulklariga bo‘lgan huquqlarini himoya qilishgan, harakat qilishgan va buni ta’minl