СВЯЗЬ МЕЖДУ ЯЗЫКОМ И КУЛЬТУРОЙ

Аннотация

The article provides general information about the scientific works, ideas, and history of linguistic and cultural scientists. Key word: Linguistic culture, language knowledge, heritage, ethnolinguistics, logos. СВЯЗЬ МЕЖДУ ЯЗЫКОМ И КУЛЬТУРОЙ Аннотация. В статье представлены общие сведения о научных трудах, идеях и истории ученых-лингвистов и культурологов. Ключевые слова: Лингвистическая культура, языковое знание, наследие, этнолингвистика, логос. Lingvomádeniyattanıw latınnıń lingua, gultura, logos sózleriniń qosılıwınan jasalıp, til, mádeniyat, ilim degen terminlerdiń jıyındısınan payda bolǵan. Bul lingvistika menen mádeniyattanıw pánleriniń birikpesinen payda bolıp, xalıq mádeniyatınıń tildegi tásirin, ózgesheligin, jańasha kózqaras penen salıstırıp izertleytuǵın taraw. XX ásirdiń keyingi on jıllıǵında til biliminde antropocentristik baǵdarda qáliplesken lingvomádeniyattanıw menen kognitivlik lingvistika tarawları payda boldı. Antropocentristik baǵdarında insan dúnyanı ózin-ózi biliw arqalı tanıytuǵını ayrıqsha aytıladı. Ol – ótken ásir sońında qáliplesken, tildi izertlew paradigmalarınıń ishindegi eń baslı baǵdarlardıń biri bolıp esaplanadı. Onıń tiykarǵı xızmeti – tildi keń mánide adamnıń sana-bolmısı menen tilin ajıratpastan, tutas dúnyalıq dárejede taraw. Tildiń antropocentristik qurılısı antropologiyalıq tiykarda tildiń ózin ishten izertlemeydi, til adamnıń ruwxıy bir bólegine sáykes úyreniledi. Demek, adamnıń insanıylıq qásiyetin tanıtatuǵın da, onıń ómiriniń barlıq bólegin qamtıytuǵın, zatlıq, ruwxıy mádeniyatın keyingi áwladqa jetkeretuǵın da til sanaladı. Bulardıń barlıǵı xabarlardıń insan tanıwında payda bolıp, adam sanasında qáliplesip, tilde kórinis tabıwı, adamzat túsiniginiń qáliplesiwi, onıń dúnyanı tanıwı, dúnya tanıwda til qanday xızmet atqaradı degen máselelerge tiykarlanadı. 198 Lingvomádeniyattanıw til hám mádeniyattanıw máseleleriniń baylanısınan qáliplesken, til arqalı kórinetuǵın mádeniy nızamlılıqlardı, olardıń qollanılıw ózgesheligin izertleytuǵın, óziniń maqseti menen, usılları menen ózgeshelenetuǵın til biliminiń bir tarawı. Ol milliy til hám milliy mádeniyattıń bir-birine ózinsheligi, adam dúnyanı qalay biledi, mádeniyattaǵı tillik kórinistiń roli, ásirden-ásirge jetip, milliy tilinde saqlanǵan xalıq baylıǵı frazeologizmlerdiń, naqıl sózler, naqıl- maqallardıń roli qanday, olardıń adam balasına zárúrligi nede sıyaqlı máselelerdi úyrenedi. Ol eki pánge ortaq payda bolǵandıqtan xalıqtıń mádeniy baylıǵın, olardıń qollanılıw ózgesheligin izertleytuǵın til biliminiń tarawı retinde qáliplesedi. Onı izertlewdi talap etetuǵın jas tarawlarǵa kirgizemiz. Bul tarawdıń tiykarǵı maqseti – ata-babalarımızdıń qaldırǵan miyrasınıń keyingi áwlad tilinde qanshelli dárejede orın alǵanın anıqlaw. Usı tarawdı izertlep júrgen V.V.Vorobev lingvomádeniyattanıw pánine: «Mádeniyat tek tildiń xızmet etiwindegi óz ara baylanısı hám óz ara qatnasın izertleytuǵın, bul dástúrdi baslı usıllardıń járdeminde hám házirgi ńızamlılıqlar menen mádeniy anıqlamalarǵa baǵdarlanǵan tillik hám tillik emes mazmun pútinliginde tutas birlikler qurılısı retinde kórinetuǵın jıynaqlı túrdegi ilim», - dep anıqlama beredi. Lingvomádeniyattanıw tek dástúriy mádeniyattı emes, házirgi mádeniyattı da qamtıydı. Lingvomádeniyattanıwdıń úyrenetuǵın máseleleri tıń emes, aldınǵı dáwir menen búgingi kúndi baylanıstıratuǵın xalıq miyrası. XІX ásirde V.Gumboldt, F.I.Buslaev, A.N.Afanasev, onnan keyin N.I.Tolstoy, Yu.S.Stepanov, V.V.Vorobev sınshı ilimpazlar usı másele menen shuǵıllanıp, olar til – mádeniyat quralı ekenligin, onıń bólegi, qáliplesiwiniń birden-bir shárti ekenligin atap kórsetken. Bul taraw milliy sıpat dep túsiniletuǵın jámiyetlik, etikalıq, estetikalıq, siyasiy, adamgershilik, ruwxıy, turmıslıq qaǵıydalar hám nızamlılıqlardı tillik qurallar arqalı jetkizip beredi. Usı kózqarastan lingvomádeniyattanıw óz aldına milliy bolmıstıń tildegi kórinisin, til faktleri hám xalıqtıń etika-estetikalıq kategoriyaları arqalı ruwxıy mádeniyatın tanıtıp, olardıń xızmeti menen ornın anıqlaw dep maqset qoyadı. Al, usı ilim bir xalıqqa ańız, úrp-ádet, mádeniyat simvolların t.b. qarastırsa, bulardıń barlıǵı til arqalı ámelge asadı. Mádeniyattıń áwladtan-áwladqa tilsiz jetip barıwı múmkin emes. Demek, mádeniyattıń qaysı túrin alıp qarasaq ta, onıń túri hám mazmunı tek til arqalı ásirden-ásirge saqlanıp, berilip otırǵan. Házir til arqalı mádeniyattanıw – til hám mádeniyattıń, al til arqalı mádeniyattanıw – millettiń, xalıqtıń ótmishi hám búgini túsiniledi. Sonıń menen lingvomádeniyattanıw – til hám mádeniyattıń óz ara baylanısınıń tildegi kórinisin izertleydi. 199 Házirgi til biliminiń rawajlanıw baǵdarı jámiyetlik-ekonomikalıq qatnasıqlar milliy tildiń tábiyatı hám baylıǵın saqlaw ushın, til birliklerin til hám tanıw, til menen mádeniyattıń tıgız baylanısı, lingvofilosofiyalıq nızamlılıqlar kózqarasınan izertlewdi zárúr etpekte. Mádeniyat – jeke adamnıń ózine tán qásiyetlerinen baslanıp, pútkil millet mentalitetli, milliy sana, dúnyatanıw. Sa