ЎЗБЕКИСТОНДА ЧАҚАЛОҚЛАР ҚИЗИЛЎНГАЧ ТУҒМА АНОМАЛИЯЛАРИНИНГ УЧРАШ ДАРАЖАСИНИ РЕГИОНАЛ ЖИХАТЛАРИ Haydarov Abdulhamid Boburbek o’g’li

Аннотация

Қизилўнгач ривожланиш аномалиялари - бу эмбрионал даврда қизилўнгач ва унинг таркибий тузилмаларининг ривожланишини анатомик ва гистологик ўзгаришлари билан давом этадиган жараёндир. Мамлакатимизда ушбу туғма аномалиялар билан касалланиш кўрсаткичи турли вилоятларда турлича бўлиб, асосан ушбу, туғма аномалиянинг учраш даражаси бўйича мамлакатимизда биринчи ўринда Наманган вилояти, Фарғона вилояти ва Тошкент вилоятлари юқори кўрсаткичлар билан рекорд даражани ўрнатган. Энг кам кўрсаткич билан Хоразм ва Навоий вилоятлари эгаллаган. Айнан, қизилўнгач туғма аномалиялари билан касалланиш кўрсаткичлари генетик жихатдан рецессив аллел генларнинг юзага чиқиши натижасида касалланиш кўрсаткичнинг ошиши хориж адабиётларида келтирилган. Айнан, мамлакатимизнинг вилоятлар кесимида қариндошлик орасидаги никохнинг кўп учраши билан тушунтирилади. Калит сўзлар: регионал патологиялар, қизилўнгач аномалиялари, морфология, генетика. Муаммонинг долзарблиги.Дунё бўйича ушбу патологиянинг ривожланиши хар 100 мингта чақалоқдан 40 тасига тўғри келади. АҚШ ва Европа давлатларида хомиладорликнинг эрта скрининг қилиш даврида ушбу патологиянинг аниқланиши, хомиладорликни тугатишга берилган қатиий тавсиялар асосида, хар 100мингта чақалоқда учраш даражаси ўртача 4-8 тани ташкил этади. МДХ давлатлари, жумладан Россия федерациясида ушбу патологияларни учраш даражаси 100 мингтага 20-25 тани ташкил этса, Ўзбекистон Республикасида ушбу кўрсаткич ўртача 1000 та чақалоққа 8-10 та ҳолатниташкил этиб, чақалоқларнинг туғилган кунидан бир ойгача бўлган муддатда ўртача 60-78% холатда летал кўрсаткични юқорлигини билан намоён бўлади. Мамлакатимизда ушбу патология билан касалланиш кўрсаткичи ўртача йилига 4640 та холатни ташкил этиб (Ўз ССВ статистикаси 2022 йил), ушбу патологиянинг 20,8%и Наманган вилоятида учраса, 15,4% и Фарғона вилоятида, 10,4% Тошкент вилояти кесимида учрайди. Бу эса, айнан ушбу вилоятларда қариндошлар орасидаги никохнинг кенг тарқалиши билан тушунтирилади. Ўзбекистон бўцича жами қизилўнгачларнинг туғма аномалияларини қарийб 46,6% ни ушбу 3 та вилоят ташкил этиб, ўлим кўрсаткичи бўйича 60,4-72,8 % ни ташкил этади. Хар холатда, янги туғилган чақалоқларни илк неонатал даврда жаррохлик амалиёти билан даволаш муаммонинг радикал ечими бўлиб, жаррохлик амалиётидан кейинги даврда беморларнинг яшовчанлиги ўртача 35,43% ни ташкил этади. Бу эса, муаммони долзарблигини тасдиқлайди. Мухокама ва натижалар. Муаммонинг аниқ ифодаларидан бири, бу қариндошлар орасидаги никохларнинг кўп учраши, хомила ичи ривожланишида тератоген омилларнинг таъсири, генетик омиллар, хомиладорликнинг биринчи уч ойлигида медикаментоз терапиялар, ОРВИ ва бошқа омилларнинг бартараф этилмаслиги 58 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo натижасида қизилўнгачнинг ривожланиш аномалияларидан бири бўлган қизилўнгач атрезияси энг кўп учрайди. Ушбу патология билан дунёга келган чақалоқларнинг 63% неонатал даврда (0-28 кун) летал кўрсаткичлар билан иккиламчи асоратлардан нобуд бўлишади. Шулардан энг кўп учрайдигани бу аспирацион пневмония, иккиламчи иммунотанқислик (алиментар омиллар таъсирида), инфекцион омилларнинг қўшилиши натижасида, чақалоқларда ушбу патология бир вақтнинг ўзида хам асосий касаллик ва фон касаллиги бўлиб хизмат қилади. Нобуд бўлган чақалоқлар касаллик тарихи анамнезидан олинган маълумотлар бўйича, қариндошлар орасидаги никох, хомиладор аёлларда ривожланган соматик ( экстрагениатал) касалликлар, ОРВИ, Ковид-19, эрта ва кечки токсикозлар билан давом этганлиги аниқланди. Айнан вилоятлар кесимида Фарғона, Наманган, Тошкент вилоятларида аксарият қариндошлар орасидаги никохлар аниқланган бўлса, Тошкент шахар, Бухоро вилояти, Сирдарё вилояти, Андижон вилояти, Қароқалпоғистон автоном республикасида, анамнестик сўровларда экстрагенитал касалликлар билан касалланиш юқори кўрсаткичлардакечганлиги аниқланган бўлса, Хоразм, Самарқанд, Жиззах, Сурхондарё, Қашқадарё вилоятларида эрта ва кечки токсикозлар ва инфекцион омилларнинг биргаликда келиши ва қариндошлар орасидаги никохнинг жуда кам кўрсаткичлар билан биргаликда ривожланганлиги маълум бўлди. Хулоса. Демак, қизилўнгач туғма аномалияларининг учраш даражасини энг юқори кўрсаткич ва этиологик омилларининг регионал учраш даражаси бўйича, Наманган, Фарғона, Тошкент вилоятларида қариндошлик орасидаги никохларнинг кўп бўлиши натижасидаюзага келган аллел рецессив генларнинг устун келиши деган хулоса билан якунлаш мумкин. Айнан, ушбу қадриятлар билан боғлиқ бўлган жараёнлар йил давомида 4640 та холатдан 2162 тасини учраглигига сабаб бўлганлиги тадқиқот ишмизнинг дастлабки текширувларидааниқланганлигин тасдиқлайди.