ПРАВОВОЙ НИГИЛИЗМ: ИДЕОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ

Аннотация

It has been revealed that legal nihilism is one of the negative phenomena that poses a serious threat to the systematic and purposeful development of the legal development of society and hinders the rise of legal consciousness and legal culture. The article describes the forms of legal nihilism, its emergence and views on it. Key words: Legal nihilism, ability, patriotism, disobedience, legal consciousness. ПРАВОВОЙ НИГИЛИЗМ: ИДЕОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ Аннотация. Выявлено, что правовой нигилизм является одним из негативных явлений, представляющих серьезную угрозу планомерному и целенаправленному развитию правового развития общества и препятствующих подъему правосознания и правовой культуры. В статье описываются формы правового нигилизма, его возникновение и взгляды на него. Ключевые слова: Правовой нигилизм, способность, патриотизм, непослушание, правосознание. Huquqiy nigilizm jamiyat huquqiy taraqqiyotining tizimli hamda maqsadga muvofiq rivojlanishiga jiddiy xavf tug‘diruvchi hamda huquqiy ong va huquqiy madaniyatning yuksalishiga to‘siq bo‘luvchi salbiy hodisalardan biridir. Nigilizm1 (lotincha – “nihil” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, -hech narsa, -inkor degan ma’noni anglatadi). Huquqiy nigilizm shaxslarning, ijtimoiy guruhlarning muayyan huquqiy qadriyatlarga, normalarga, belgilangan tartib - qoidalarga salbiy munosabatini, mensimaslik va har qanday normalar, prinsiplar va qonunlarni rad etish degan ma’noni bildiradi va sub’ektning muayyan qadriyatlar, normalar, qarashlar, ideallar, inson turmushining ayrim tomonlariga, ba’zida esa hamma tomonlariga nisbatan salbiy munosabatini ifoda etadi. Bu - dunyoni his qilish va ijtimoiy xulq-atvor shakllaridan biri. Nigilizm qanday qadriyatlarni rad etilishiga, bilim va ijtimoiy amaliyotning qaysi sohasi - madaniyat, huquq, axloq haqida gap borayotganligiga qarab, axloqiy, huquqiy, siyosiy, mafkuraviy nigilizm va shu kabi boshqa ko‘rinishlarga ega bo‘lishi mumkin. Umuman, nigilizmga an’anaviy va eng umumiy tarzda destruktiv, ijtimoiy zararli hodisa sifatida qaraladi. Nigilizm ko‘pincha vayron qiluvchi shaklga ega bo‘ladi. Nigilizm eng yuqori cho‘qqiga chiqqan vaqtda anarxizm, ekstremizm bilan uyg‘unlashib ketadi. Bu o‘rinda muayyan qadriyatlar 1 Vikipediya. 8 8 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ va prinsiplarga nisbatan e’tiborsiz shubhada namoyon bo‘ladi. Bunday hollarda odatda, uning jamiyatga qarshi xulq-atvor, jinoiy harakatlar, axloqiy va huquqiy normalarni buzishga yaqin eng nobop usullari tanlanadi. Huquqiy nigilizm huquq va qadriyatlarga nisbatan faol qarshilik ko‘rsatishi bilan ajralib turadi. Huquqiy nigilizm - huquqni, uning qadriyatlarini, umuman, huquq va uning ayrim institutlarini faol rad etishdir. Huquqiy nigilizmning ikki asosiy2 sababini ko‘rsatish mumkin. Birinchi sababi shundan iboratki, bizning mamlakatda uzoq yillar nodemokratik rejim hukmron bo‘lgan, ya’ni davlat faoliyati huquqqa asoslanmagan. Ikkinchi sababi ko‘p yillar huquqni norma sifatida tushunish hukmronlik qilganligi bois bunda huquq davlatning xohish-irodasi bilan bog‘liq qilib qo‘yilgan. Boshqacha aytganda, huquq davlat xohish-irodasining hukmron ifodasi bo‘lib, har qanday normativ hujjat davlatning amriga hamohang bo‘lgan, shu tufayli huquqqa nisbatan salbiy munosabat kelib chiqqan va huquq faol inkor etilgan. Huquqiy nigilizmni ifoda etishning turli shakllari mavjud. Birinchi shakli – amaldagi qonunlar va boshqa huquqiy hujjatlarni to‘g‘ridan- to‘g‘ri buzish. Bu huquqiy nigilizm namoyon bo‘lishining yaqqol shakli. Bunga, eng avvalo, jinoiy jazolanadigan qilmishlarni, shuningdek fuqaroviy, ma’muriy va intizomiy jihatdan nojo‘ya xatti- harakatlarni kiritish mumkin. Huquqiy nigilizmning ikkinchi shakli barcha joylarda va ommaviy tarzda yuridik ko‘rsatmalarni bajarmaslik hamda ularga rioya qilmaslik. Bunda sub’ektlar (fuqarolar, mansabdor shaxslar, davlat organlari, jamoat tashkilotlari) o‘z xulq-atvorida huquqiy normalarning talablariga ochiqdan-ochiq rioya qilmaydilar, balki aksincha, “o‘z qoidalari” bo‘yicha yashash va harakat qilishga intiladilar. Qonunlarga bo‘ysunmaslik jamiyatga katta ziyon keltiradi. Qonunlar osonlikcha chetlab o‘tiladi. Ularga bo‘ysunilmaydi, “qonun bor-ku” deb o‘ylab ham ko‘rilmaydi. Bunda qonun juda ko‘pchilik uchun “menga ma’qul bo‘lsa, bo‘ysunaman, ma’qul bo‘lmasa, inkor qilaman” degan shartli tushunchaga aylanib qoldi. Bunday itoatsizlik - huquqiy ongning o‘ta past darajada ekanligi va buzilganligi, lozim darajadagi huquqiy madaniyatning yo‘qligi hamda umumiy tartibsizlik va mas’uliyatsizlikning oqibatidir. Huquqiy nigilizm namoyon bo‘lishining uchinchi shakli bir- biriga zid, bir-birini takrorlovchi yoki bir-birini istisno etuvchi hujjatlarni nashr etishdan iborat bo‘lib, bunday hujjatlar bir-birini neytral, beqaror holatga keltirib qo‘yadi. Ko‘pincha, qonun osti hujjatlari qonundan “yuqori” bo‘lib qoladi. Joriy etilayotgan katta miqdordagi yuridik normalarn