Тошкент ботаника боғи шароитида интродукция қилинган Hyssopus officinalis нинг 2021 йилда кунлик ва мавсумий гуллаш динамикаси ўрганилди

Аннотация

Тошкент ботаника боғи шароитида интродукция қилинган Hyssopus officinalis нинг 2021 йилда кунлик ва мавсумий гуллаш динамикаси ўрганилди. Ўсимликнинг гуллаш даврининг давомийлигига, кунлик ва мавсумий гуллаш динамикасининг ўзгаришига экологик омилларнинг таъсир кўрсатиши аниқланди. Калит сўзлар: интродукция, гуллаш фазаси, тўпгуллар, ҳаво ҳарорати, нисбий намлик, вегетация, кунлик гуллаш динамикаси, мавсумий гуллаш динамикаси. Annotation. The dynamics of daily and seasonal flowering of Hyssopus officinalis introduced in the conditions of the Tashkent Botanical Garden in the 2021 vegetation year was studied. It was found that environmental factors on the duration of the flowering period of the plant, the change of daily and seasonal flowering dynamics. Key words: introduction, flowering phase, inflorescences, air temperature, relative humidity, vegetation, daily flowering dynamics, seasonal flowering dynamics. Доривор ўсимликликларнинг гуллаш даврини узоқ давом этиши хом ашё йиғиб олиш вақтини узайтириб, биологик фаол моддалар миқдорининг ошишига сабаб бўлади ва шу билан бирга уларнинг хом ашёсини йиғиб олиш вақтларини тўғри ташкил қилиш аниқланади. Шундай экан истиқболли доривор ўсимликларнинг гуллаш биологиясини ўрганиш, таркибидаги эфир мойи миқдорини аниқлашдаги энг муҳим кўрсаткичларидан биридир [1]. И.Г. Серебряковнинг [1952] юксак ўсимликлар морфологияси таснифлашда қабул қилинган классификацияси бўйича Hyssopus officinalis поликарпик ўсимликлар гуруҳига мансублигини айтган. Ўсимликларнинг гуллаш биологиясини ўрганишдаги классификацияси бўйича, Hyssopus officinalis нинг гуллари кундузи очиладиган ўсимликлар типига хосдир [2,3]. Улар берган маълумотлардан келиб чиқиб, интродукция қилинган Hyssopus officinalis нинг кунлик биологияси ўрганилганда Hyssopus officinalis гулларининг 75% куннинг биринчи ярмида, яьни эрталаб 500 дан 900 гача вақт оралиғида очилиши аниқланди. Ўсимликларнинг гуллаш биологияси ўрганиш, уларни янги иқлим шароитида маданийлаштиришда ҳамда интродуцентларни мослашувчанлиги бўйича танлашда муҳим кўрсаткичдир. Hyssopus officinalis нинг гуллари икки жинсли бўлиб, акропетал тартибда очилиб боради. 107 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Hyssopus officinalis нинг кунлик гуллаш динамикаси ва мавсумий гуллаш динамикаси Тошкент ботаника боғи шароитида (2021 йил) (гуллашнинг бошланиш, ялпи гуллаш босқичи, якуний гуллаш босқичи) олиб борилди. Ўсимлик гулларининг энг кўп очилиши куннинг қайси вақтларига тўғри келишини, ҳавонинг ҳарорати ва нисбий намлигининг таъсирини аниқлаш учун тажрибаларни эрталаб соат 500 дан кечки соат 1700 гача ҳар 2 соатда кузатиб борилди. Бунинг учун ўсимликларга этикеткалар осилди. Этикеткаланган туплардаги очилган гуллар бир кун олдин кечки вақтда олиб ташланди ва тажриба учун тайёрланди. Hyssopus officinalis кунлик гуллаш динамикаси кузатилганда қуйидаги натижаларга эришилди. Hyssopus officinalis гуллашининг бошланиш даврида (12.VI) эрталабки соатларда 500 да ҳаво ҳарорати +22...+250С, ҳавонинг нисбий намлиги 37-39% бўлганида модел ўсимликларнинг белгиланган пояларидаги тўпгулларда 11±0,1 та гули очилди. Соат 700 ларда ҳаво ҳарорати +25...+270С, ҳавонинг нисбий намлиги 33-34% бўлганида, ўртача 12±0,11 та гул очилди. Соат 900 да 23±0,03 та, соат 1100 да 21±0,32 та, соат 1300 да 11±0,12 та, соат 1500 да 8±0,11 гул очилди. Hyssopus officinalis нинг белгиланган пояларида соат 1700 да ўсимликларда гулларнинг очилиши кузатилмади. Гуллаш жараёни эрталабдан бошлаб кечгача кузатилганда Hyssopus officinalis гулларининг очилиш вақти куннинг биринчи ярмига тўғри келиб, шу вақтларда кўпроқ гулларнинг очилганлиги қайд этилди. Кун давомида ўсимликнинг белгиланган пояларидаги тўпгулларида 86±1,02 та гача гул очилиши аниқланди. Ялпи гуллаш босқичида кун давомида жами 227±3,62 та гул очилган бўлса, якуний гуллаш босқичи кун давомида жами 33±0,7 та гул очилди (1расм). Hyssopus officinalis нинг мавсумий гуллаш (2021) даври май ойининг учинчи декадасидан (30.V.) кузатила бошланди. 30.V. да очилган гуллар сони ўртача 134±0,69 тани ташкил этди. Май ойи давомида ҳаво ҳарорати ўртача +28...+300С, ҳавонинг нисбий намлиги 33-35% бўлди. 03.VI. да 118±1,1 та, 07.VI. да 123±1,2 та, 11.VI. да 96±0,9 та, 15.VI. да 86±0,7 та, 19.VI. да 81±0,69 та, 23.VI. да 53±0,85 та, 27.VI. да 296±1,75 та гуллар очилди. Июнь ойида ҳаво ҳарорати ўртача +35...+370С, ҳавонинг ҳавонинг нисбий намлиги 33-35% бўлди. 03.VI. да 118±1,1 та, 07.VI. да 123±1,2 та, 11.VI. да 96±0,9 та, 15.VI. да 86±0,7 та, 19.VI. да 81±0,69 та, 23.VI. да 53±0,85 та, 27.VI. да 296±1,75 та гуллар очилди. Июнь ойида ҳаво ҳарорати ўртача +35...+370С, ҳавонинг нисбий намлиги ўртача 19-21% бўлди. Июль ойининг биринчи декадасида очилган гуллар сони ортиб, ялпи гуллаш даври бошланди. Июль ойида ҳаво ҳарорати ўртача +37...+390С, ҳавонинг нисбий намлиги ўртача 17-19% ташкил этди. 01.VII. да 230±1,4 та, 05.VII. да 378±1,6 та, 09.VII. да 227±1,8 та, 13.VII. да 124±1,2 та гуллар очилди. 17.VII. да 52±1,7 та, 21.V