ФРАЗЕОЛОГИЗМЫ, ИСПОЛЬЗУЕМЫЕ В ТРОЛОГИИ Т. КАЙЫПБЕРГЕНОВА

Аннотация

In this article, the semantic differences of phraseologisms, the linguistic and cultural choices of phraseologisms used in T. Qayypbergenov's novel "Túsiniksizler" are discussed. Key word: language teaching, linguistics, trilogy, phraseology, lexicology, semantics. ФРАЗЕОЛОГИЗМЫ, ИСПОЛЬЗУЕМЫЕ В ТРОЛОГИИ Т. КАЙЫПБЕРГЕНОВА Аннотация. В данной статье рассматриваются семантические различия фразеологизмов, лингвокультурологический выбор фразеологизмов, использованных в романе Т. Кайыпбергенова «Тусиниксызлер». Ключевые слова: обучение языку, лингвистика, трилогия, фразеология, лексикология, семантика. Frazeologizmilerdiń semantikalıq ózgeshelikleri haqqında pikir júrgizgende, olardıń sózdiń leksikalıq mánisinen ayırılıp turatuǵınlıǵın názerden shette qaldırmaw kerek. Frazeologizmler leksikologiyanıń izertlew obyekti bolǵanı menen, oǵan sózdiń leksikalıq mánisin anıqlawga qatnas jasaǵannan ózgeshe qatnas jasaladı. Sóz – til iliminiń eń baslı kategoriyalarıan biri bolıp, ol bizdi qorshap turǵan haqıyqatlıqtı, onıń elementlerin ańlatadı. Sóz ózi atap turǵan zat yaki qubılıstıń tábiyiy qásiyetin ańlatpaydı, al tek sol nárse haqqında túsinik payda etedi. Frazeologiyalıq birlikler de sózler sıyaqlı zat yaki qubılıslardı, zatlardıń yaki is-háreketlerdiń hár qıylı belgilerin, is-hárekettiń ózin ańlatıp keliwi múmkin. Máselen, atqa miner – nominativlik mánide, kózdi ashıp jumǵansha – is-harekettiń belgisin bildirip keledi, urıp tıqqanday – predmettiń belgisin, dawrıq salıw – is-háreketti ańlatadı. T.Qayıpbergenovtıń «Túsiniksizler» romanında qollanılǵan frazeologizmlerge tómendegishe lingvomádeniy tallaw isledik. Máselen: 1) Góne Úrgenshte ótkerilgen toylardıń dańqın belgileytuǵın bas jarıs – gúres payıtında, tamashagóyler kútpegen bir hádiyse júz berdi: Qala átirapında jawırını jerge tiymey «Pilpalwan» atanǵan palwan jıǵıldı (6-b.) 2) Buǵan jaǵasın uslap «Álhabbiz!» demegenler shamalı (6-b.) 3) Birese túrkiy axun menen tereńirek másláhátleskisi keldi, birese turǵan jerinde ońıń moynın burap, kópirdiń astına tıǵıp ketkisi keldi (9-b.) 4) Sonnan keyin kelip sizlerdiń orıslardı ay bilip bas iygenińiz jaramaydı… (32-b.) 5) - Hámirińizge qullıq, ullı xanımız, - dedi axun qas qaqpay (34-b.) 6) Ol Teńeldiń awzı ashılıp túsinbey otırǵanın endi ǵana sezip…(50-b). 4 49 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 7) Ǵarǵabay menen balasınıń teńnen qabaq shıtıp, kewli buzılǵan keypine Ernazardıń ishi ashıp jubatıwǵa urındı (54-b). 8) Albırıǵanınan tórde bópesin emizip teris qarap jatırǵan Rabiybini ańgarmay tek ananıń qolınan aldı (57-b). 9) - Qızıqsań-aw, Shońqı, - dedi ol ishi janıp tursa da sabırlılıq saqlap (60-b). 10) Iran palwanı Ernazardıń bir mushına isinip, ash jolbarıstay kóz alartıp izinen qarap tur (85-b). 11) Buyrıqtıń aldın alıp úlgere almay bas wázir menen axun tek erinlerin tisledi, bári bir axun parasat tutalmadı (87-b). 13) Erteklerde kóz ushındaǵı jaqtıǵa baraman degenler tisin qayrap otırǵan jalmawız kempirge tap bola berdi (90-b). 14) Xannıń qanday tereńge qarmaq taslaǵanın túsinbey, ulı gáp qostı (92-b). 15) Bunnan soń kóp sóylemedi, «kózaydınǵa» kelgen qońsı-qobalarǵa sál júz jıltıratadı (100-b). 16) Kisiniń qolın baylamastan burın ózińnin hám dos-yaranlarıńnıń qolın oyla (108-b). 17) Til gelleniń jawı. Alakóz, qáne óksheńdi kóter! (145-b). Joqarıda keltirilgen mısallardaǵı frazeologizmler erkin sóz dizbekleri xızmetinde kelip óziniń tuwra mánisinde qollanılıwı múmkin. Bul jaǵdayda olar frazeologizmler menen birge omonimlik qubılısqa ushıraydı. Birinshi mısaldaǵı jawırını jerge tiymegen frazeologizmi «utılmaǵan, jeńiliske ushıramaǵan» mánisin ańlatadı. Gúreste qarsılas palwannıń jawrının jerge tiygiziw onıń ústinen tolıq, taza jeńiske erisiwdi ańlatadı. Xalqımızdıń milliy úrp-ádet dástúrlerindegi, sonday-aq sport jarıslarınıń waqtında «jawırını jerge tiymedi» sóz dizbegi qollanılsa, bul jaǵdayda ol frazeologiyalıq qásiyetke iye bolmaydı. Sebebi ol gáplik formaǵa iye bolıp kelip, óziniń bayanlawıshı (tiymedi) hám baslawıshına (jawırını) iye bolıp keledi. Ekinshi mısaldaǵı jaǵasın uslap frazeologizmi tańlanıw, hayran qalıw, qorqıw mánilerin ańlatadı. Bul frazeologizmdi «jaǵasın uslap turıp silkip-silkip jiberdi» mısalındaǵı sóz dizbegi menen salıstırsaq, bul mısalda tuwra mánisinde qollanǵanın kóremiz. Tuwra mánisinde feyil toplamın dúzip kelgen bolıp, pısıqlawısh xızmetin atqaradı. Altınshı mısaldaǵı awzı ashılıp frazeologizmi «hayran qalıp, tań qalıp» mánilerin bildirip keledi. Bul sóz dizbegi erkin sóz dizbegi quramında kelgende óziniń tuwra mánisin saqlaydı. Máselen, Túnde boyın shalqasına taslap awzı ashılıp uyıqlaydı eken. Joqarıdaǵı mısaldaǵı sıyaqlı bunda da awzı sózi ashılıw sóziniń baǵınıńqı komponenti sıpatında kelip feyil toplamın dúzip tur hám pısıqlawısh xızmetin atqarıp keledi. Tisin qayraw frazeologizmi «jamanlıq oylaw, islew» degen mánilerdi ańlatadı. Biraq ayırım adamlardıń asqazan-ishek keselliklerine bayl