HUJAYRA ORGANOIDLARI – RIBOSOMA, GOLJI APPARATI VA LIZOSOMA TUZILISHI Kozimov Jahongirbek Farxodjon o’g’li Muxtorov Murodjon Ilg’orbek o’g’li ADPI Biologiya yo’nalishi 101-guruh talabalari

Аннотация

В статье представлена информация о строении внутриклеточных органелл: внутренней и внешней структуре рибосомы, аппарата Гольджи и лизосомы, а также их вкладе в процесс синтеза, переработки и утилизации изношенных органелл внутри клетки. Освещено, как эти органеллы дополняют друг друга и обеспечивают правильное функционирование клетки. Kalit so’zlar: Hujayra, lizosoma, golji aparati, ribosoma, RNK, eukariot, membrana, vakuola, uglevod, lipid, entoplazmatik to’r, katta kichik subbirlik, oqsil. Key words: Cell, lysosome, Golgi apparatus, ribosome, RNA, eukaryote, membrane, vacuole, carbohydrate, lipid, endoplasmic reticulum, large and small subunit, protein. Ключевые слова: Клетка, лизосома, аппарат Гольджи, рибосома, РНК, эукариот, мембрана, вакуоль, углевод, липид, эндоплазматическая сеть, большая и малая субъединица, белок. Hujayra organoidlari hujayraning muhim qismlari bo‘lib, ular hujayraning hayotiy faoliyatini ta’minlaydi. Quyida ribosoma, Golji apparati va lizosoma haqida kengroq ma’lumot berilgan. 1. Ribosomalar hujayraning eng kichik organoidlaridan biri bo‘lib, ular oqsil va ribosomal RNK (rRNK) molekulalaridan tashkil topgan. Ribosomalar membranasiz tuzilmalar bo‘lib, ikki subbirlikdan iborat: kichik va katta subbirlik. Eukaryotik hujayralardagi ribosomalar 80S o‘lchamga ega bo‘lib (40S va 60S subbirliklar), prokariotlarda esa 70S o‘lchamda (30S va 50S subbirliklar) bo‘ladi. Sitoplazmada erkin holatda yoki endoplazmatik to‘rning yuzasiga birikkan holda mavjud. Ribosomalar oqsillarni sintez qiladi. Messenger RNK (mRNK) tomonidan olib kelingan genetik axborotni o‘qib, aminokislotalar zanjirini yig‘adi. Bu jarayon translatsiya deb ataladi. 2.Golji apparati membranali yassi kisachalar, shuningdek, ulardan ajralib chiqadigan pufakchalar va vakuolalardan iborat. Bu organoid odatda hujayra yadrosi yaqinida joylashadi. Oqsillar va lipidlarni qayta ishlash, ularni modifikatsiya qilish va ularga mo‘ljallangan manzilga yetkazuvchi "yorliq" qo‘yish. Glikozilatsiya (oqsillarga uglevod 25 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si qo‘shish) jarayonida ishtirok etadi. Lipidlar va oqsillarni hujayra membranasiga yoki sekretsiya qilish uchun tashqi muhitga yetkazadi. Lizosoma fermentlari kabi moddalarni shakllantirishda ishtirok etadi. 3. Lizosomalar bir qavatli membrana bilan o‘ralgan sharsimon pufakchalar bo‘lib, ularning ichida turli xil gidrolitik fermentlar mavjud. Ushbu fermentlar kislotali muhitda (pH ≈ 5) faol bo‘ladi. Vazifasi: Hujayraning “hazm qilish tizimi” sifatida ishlaydi [1,2]. Lizosomalar yordamida hujayra resurslarini qayta ishlash amalga oshadi. Bu organoidlarning o‘zaro bog‘liqligi: Ribosomalar oqsil sintezini amalga oshiradi, bu oqsillar esa Golji apparati orqali modifikatsiya qilinadi va kerakli joylarga yo‘naltiriladi. Golji apparati lizosomal fermentlarni ishlab chiqarishda ishtirok etadi, bu fermentlar esa lizosomalarda to‘planib, hazm qilish jarayonlarida ishlatiladi.1. Ribosoma – oqsil fabrikasi.Ribosomalar hujayraning barcha funksiyalarini bajarish uchun zarur bo‘lgan oqsillarni sintez qiladi. Translatsiya jarayoni: 1. Ribosoma mRNK molekulasiga birikadi. 2. mRNKda saqlangan genetik kodni o‘qib, unga muvofiq aminokislotalarni ketma-ketlikda ulaydi. 3. Transfer RNK (tRNK) aminokislotalarni ribosomaga olib keladi. 4. Hosil bo‘lgan oqsil molekulasi polipeptid sifatida shakllanadi va keyinchalik o‘zining maxsus shakliga yig‘iladi. Eukariot ribosomalar: Erkin ribosomalar: Sitoplazmada erkin joylashgan bo‘lib, hujayra ichidagi ehtiyojlar uchun oqsil sintez qiladi. Bog‘langan ribosomalar: Endoplazmatik to‘r yuzasida joylashib, hujayra membranasi yoki sekretsiya uchun mo‘ljallangan oqsillarni sintez qiladi. 2. Golji apparati – transport va qayta ishlovchi markazi. Golji apparati hujayraning “logistika va qayta ishlash” markazi sifatida ishlaydi. Endoplazmatik to‘rdan oqsillar Golji apparatiga vezikula shaklida keladi. Golji apparatida bu oqsillar modifikatsiyaga uchraydi: ularga uglevod, lipid yoki fosfat guruhlari qo‘shilishi mumkin. Modifikatsiyadan so‘ng oqsillar maxsus vezikulalar orqali o‘z manzillariga yetkaziladi. Golji apparatining mahsulotlari: Lizosomalar fermentlari. Sekretsiya qilinuvchi oqsillar (masalan, gormonlar yoki antitelalar). Plazmatik membrana tarkibiy qismlari. Golji apparati oqsillarni va lipidlarni qadoqlab, hujayraning ichki yoki tashqi ehtiyojlari uchun yetkazadi. 3. Lizosoma – tozalovchi tizim (davomi). Lizosomalar hujayradagi keraksiz yoki zararli moddalarni parchalab, hujayra ichida tartibni saqlaydi. 1. Avtofagiya: Lizosomalar yaroqsiz yoki eskirgan organoidlarni hazm qilib, ularning tarkibiy qismlarini qayta ishlaydi. Bu jarayon hujayra energetikasini ta’minlashga yordam beradi. 2. Heterofagiya: Hujayra tashqarisidan endositoz orqali kiritilgan moddalarni (masalan, bakteriyalar yoki katta organik molekulalar) parchalash. Bu immunitet tizimi hujayralari uchun ayniqsa muhimdir. 3. Madaniy sharoitlarni boshqarish: Hujayra ichida pH