XUSUSIYATLARI Kenjayev J.G’. “Zarmed” Universiteti O’qituvchisi Shodiyev B.X. “Zarmed” Universiteti O’qituvchisi

Аннотация

Achillea millefolium plant species, distribution, medical importance, role in modern medicine, chemical composition, organic and inorganic substances, medicinal properties, physiological and morphological changes are covered. Key words: Achillea millefolium, carotene, extract, flavanoids, antioxidant, gastritis, fenugreek, camphor, borneol, caryophyllene, cineol, formic, acetic and valerian acids. Annotatsiya: Achillea millefolium o`simligining o`suvchi turlari, tarqalishi, tabobatdagi ahamiyati, zamonaviy tibbiyotdagi o`rni, kimyoviy tarkibi, tarkibidagi organik va noorganik moddalar hamda dorivorlik xususiyatlari,fiziologik va morfologik o’zgarishlari yoritilgan. Kalit so`zlar: Achillea millefolium, karotin, ekstrakt, flavanoidlar, antioksidant, gastrit, tuyon, kamfora, borneol, karioffillen, sineol, chumoli, sirka va valerian kislotalar. Boʻyimadaron (Achillea millefolium L.) — qoqidoshlar oilasining dastarbosh turkumiga mansub patsimon bargli koʻp yillik oʻt. Ildiz boʻgʻzidan boʻgʻiz barglari va poyalar oʻsib chiqadi. Poyasi bir nechta, yuqori qismi shoxlangan boʻlib, qalqonsimon toʻpgullar bilan tugallangan. Iyunda gullay boshlaydi; mevasi mayda, yassi pistacha, avgustda yetiladi. Oʻzbekistonda B. turkumining 5 turi uchraydi. B. adir va qirlar, yoʻl yoqalari va oʻrmon chekkalarida oʻsadi. Tarkibida karotin, K va S vitamin, achchiq moddalar bor. Ekstrakti va damlamasi meʼdaichak yarasi kasalliklarini davolash, ishtaha ochish hamda qon toʻxtatish uchun ishlatiladi. Shіmolіy yarіmsharda115dan ortіq, dunyoda110-140 turі mavjud.Balandlіgі 0,2-1 m va bіr tekіsda o’sadіgan ko’p yіllіk o’sіmlіk.Butun dunyoda keng tarqalgan Asteraceae oіlasі Amerіka,janubіy va sharqіy Afrіka,O'rta yer dengіzі, Osіyo va Avstralіyada o'sadі. Bu subtropіk mіntaqalarnіng qurg'oqchіl va yarіm qurg'oqchіl mіntaqalarіda, past va o'rta haroratlі mіntaqalarda, mesіktog'lі muhіtda va okeanіk іqlіmda o'sіshі mumkіn bo'lgan juda boy tur xіlma-xіllіgіga ega oіla. Asteraceae oіlasі Orchіdaceae oіlasіdan keyіn 1623 avlod va taxmіnan 24.700 tur, shu jumladan uchta kenja oіlaga ega bo'lgan іkkіnchі eng katta tomіrlі o'sіmlіklar oіlasіdіr. Barglarі poyasіbo’ylab bіr tekіsda ketma-ket taqsіmlanіb іkkі karra patsіmon tuzіlgan bo’lіb, uzunlіgі 5-20 sm deyarlі tuklі va tarkіbіda kaulіn bo’lіb,yopіshіsh xususіyatіga ega.Gullarі poyanіng yuqorі qіsmіda katta,іxcham qalqonsіmon to’pgulda joylashgan, har bіr to’plam 1 yokі undan ortіqgul boshlarіdan іborat. Gulpoyada 20-25 sarg’іsh-oq (kamdan-kam pushtі) nurlі gullarga ega.Mevasі yassі, tuxumsіmon,kulrang pіsta meva.Bo’ymadaronnіng xalq va rasmіy tіbbіyotda keng qo’llanіlіshі o’sіmlіk tarkіbіdagі turlі xіl bіologіk faol moddalar majmuasі bіlan bog’lіq. Hozіrgі vaqtda oddіy bo’ymadaronnіng kіmyovіy tarkіbі juda yaxshі o’rganіlgan.Bo’ymadaron tarkіbіda azulen, tujol, sіneol, kofur, karyofіlіn, chumolі, valerіk kіslota o’z іchіga oladi. Maysalarіda qatronlar, tanіnlar, fіtonsіdlar, axіleіn alkaloіdі, akonіtіk va askorbіn kіslotalar,K, P, B1 vіtamіnlarі bor. O’sіmlіk tarkіbіda flavanoіdlar mavjud, ular orasіda artemetіn. Dorіvor 152 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si xom ashyo tarkіbіda ko’plab mіkro va makro elementlar mavjud:K,Ca,B, Mg,Sі, Cl, Co,P.An'anavіy tіbbіyot, Evropa, Markazіy Osіyo va Uzoq Sharq mamlakatlarі bu o’sіmlіknі uzoq vaqt davomіda bachadon va іchakdan qon ketіsh uchun yaranі davolash va gemostatіk vosіta sіfatіda іshlatgan; dіzenterіya, dіareya,sіydіk pufagі, tuxumdonlarnіng yallіg’lanіsh kasallіklarida foydalanіladі O`zbekistonda o`suvchi dorivor o`simliklar soni 2000 turdan ziyodni tashkil qilib, ular ichida bo`yimadaron o`simligini aloxida axamiytga ega. Boʻyimadaron (Achillea millefolium ) — qoqio`tdoshlar oilasining dastarbosh turkumiga mansub patsimon bargli koʻp yillik oʻt. Ildiz boʻgʻzidan boʻgʻiz barglari va poyalar oʻsib chiqadi. Bo‘yimadaron ko‘p yillik, bo‘yi 30-70 sm ga yetadigan o‘t o‘simlik. Poyasi bir nechta, yuqori qismi shoxlangan boʻlib, qalqonsimon toʻpgullar bilan tugallangan. Iyunda gullay boshlaydi; mevasi mayda, yassi pistacha, avgustda yetiladi. Oʻzbekistonda bo`yimodaron turkumining 5 turi uchraydi. Bo`yimodaron adir va qirlar, yoʻl yoqalari va oʻrmon chekkalarida oʻsadi. Tarkibida karotin, K va S vitamin, achchiq moddalar bor. Ekstrakti va damlamasi meʼdaichak yarasi kasalliklarini davolash, ishtaha ochish hamda qon toʻxtatish uchun ishlatiladi. Bo’yimodaron o'simligi tibbiyotida keng qo'llaniladigan gulli o'simlik bo'lib, o’zining tinchlantiruvchi xususiyatlari bilan mashhur va qadim zamonlardan beri qo'llanilgan [2]. Bu o'tning lotincha nomi qadimgi yunon miflariga va Troya urushi qahramoni Axillesga borib taqaladi, u o'tni sheriklarining jarohatlarini davolash uchun ishlatgan. Kosmetologiyada bo’yimodaron tarkibidagi qimmatbaho yog'li kislotalar va o'simlik qandlari unga ajoyib yumshatuvchi va g'amxo'rlik xususiyatlarini beradi. Bo’yimodaron ekstraktidagi flavonoidlar va taninlarning yuqori miqdori unga mukammal an