This article examines the issue of copyright protection in publishing activities in the digital environment in developed countries

Аннотация

This article examines the issue of copyright protection in publishing activities in the digital environment in developed countries. Kalit so‘zlar: Raqamli muhitda boshqarish (DRM), Raqamli muhitda mualliflik huquqini himoya qilish (DMCA), Onlayn xizmat ko‘rsatuvchi provayder (OPS), Intellektual mulk indeksi (IP index). Key words: Digital rights management (DRM), Digital management copyright act (DMCA), Online servise providers OPS, International Federation of Reproduction Rights (IFRRO), Intellectual property IP indeks. Bugungi globallashgan dunyoda bilimlar, g‘oyalar va ijodiy ishlarni chegaralar osha targ‘ib etishda nashriyot sohasi hal qiluvchi o‘rin tutadi. Biroq, axborot va adabiy asarlarning uzluksiz oqimi ko‘pincha mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonunlar va ularni qo‘llash mexanizmlarining murakkabligi bilan bog‘liq. Mamlakatimizning qonunchiligini xalqaro standartlarga moslashish va mustahkam nashriyot faoliayitini rivojlantirishga intilayotgan bir paytda nashriyot faoliyatida mualliflik huquqini himoya qilish bo‘yicha xorijiy tajribani o‘rganish va uni milliy qonunchiligimizga tatbiq etish bilan bog‘liq masalalarni o‘rganish zarur. Mualliflik huquqini himoya qilish intellektual mulk huquqlarining asosiy jihati bo‘lib, mualliflar, nashriyotlar va ijodkorlarning manfaatlarini himoya qiladi. Bu ularning sa’y-harakatlari uchun adolatli kompensatsiyani ta’minlaydi va doimiy innovatsiya va ijodkorlikni rag‘batlantiradi. Nashriyot faoliyatida mualliflik huquqini himoya qilish bo‘yicha xorijiy tajribani o‘rganish orqali biz boshqa mamlakatlarda samarali ekanligi isbotlangan ilg‘or tajribalar, me’yoriy- huquqiy bazalar va huquqni qo‘llash strategiyalari haqida qimmatli tushunchalarga ega bo‘lishimiz mumkin. Ushbu qiyosiy tahlil noshirlar, mualliflar va manfaatdor tomonlar duch keladigan muammolarni, shuningdek, huquqbuzarlik, qaroqchilik va adolatli foydalanish kabi muammolarni hal qilish uchun qo‘llaniladigan mexanizmlarni yoritib beradi. Bugunga kelib intellektual mulk huquqi indeksi (IP indexs 2023) bo‘yicha eng rivojlangan mamlakatlar Amerika 95.48%, Angliya 94.14%, Fransiya 93.12%, Germaniya 92.14%, Japoniya 91.26%, Niderlandiya 90.70%, Irlandiya 89.36%, Ispaniya 86.44% va Shevtsariya 86.00 % 97 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si ko‘rsatgichni amalga oshirgan[1]. Ushbu indeks ko‘rindiki, Amerika va Angliya intellektual mulk huquqini himoya qilinishi bo‘yicha eng ilg‘or mamlakatlar hisoblanadi. Amerikada nashriyot faoliyatida mualliflik huquqi shartnomalariga to‘xtaladigan bo‘lsak, sanoati yuqori darajada tartibga solinadigan va murakkab jarayon bo‘lib, mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonun mualliflar, noshirlar va ijodkorlarning intellektual mulk huquqlarini himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu murakkab tizimning markazida mualliflik huquqi shartnomasi, mualliflik huquqi bilan himoyalangan asarlarni nashr qilish va tarqatish shartlari va shartlarini tartibga soluvchi qonuniy majburiy shartnoma yotadi. Qo‘shma Shtatlardagi mualliflik huquqi shartnomalari federal va shtat qonunlari, shuningdek, o‘rnatilgan sanoat amaliyoti va pretsedentlarning kombinatsiyasi bilan tartibga solinadi. AQShning 1976-yildagi “Mualliflik huquqi to‘g‘risida”gi Qonuni bo‘lib, mualliflik huquqini himoya qilishning huquqiy asoslarini taqdim etadi, mualliflik huquqi egalari va foydalanuvchilarning huquq va majburiyatlarini belgilaydi. Nashriyot sohasida mualliflik huquqi shartnomasining asosiy vazifalaridan biri adabiy asar bilan bog‘liq huquqlarga egalik qilish va o‘tkazishni belgilashdan iborat. Mualliflar, asl ijodkorlar sifatida, odatda, o‘z asarlariga dastlabki mualliflik huquqiga ega. Biroq, ushbu shartnomalar orqali ular nashriyotlarga muayyan huquqlarni beradi, bu esa ularga asarni turli format va kanallarda ko‘paytirish, tarqatish va ulardan foydalanish imkonini beradi. Noshirlik sohasida mualliflik shartnomasi o‘tkazilayotgan huquqlar doirasini, jumladan, qamrab olingan muayyan hududlar, tillar va formatlarni aniq belgilashi kerak. Shuningdek, u ma’lum bir muddat yoki butun mualliflik huquqi muddati uchun bo‘ladimi, berilgan huquqlarning davomiyligini ko‘rsatishi kerak. Ushbu qoidalar har ikki tomon o‘zlarining huquq va majburiyatlari chegaralarini tushunishlarini ta’minlash uchun juda muhimdir. Nashriyot sohasida mualliflik huquqi shartnomalarining yana bir muhim jihati bu mualliflik haqi va tovon to‘lashdir. Mualliflar, odatda, o‘z asarlarini sotishdan tushgan daromadning bir foizini oladi, bu royalti deb ataladi. Shartnomada turli formatlar (masalan, qattiq muqovali, qog‘oz, elektron kitob, audiokitob) va tarqatish kanallari (masalan, kitob do‘konlari, onlayn chakana sotuvchilar, kutubxonalar) uchun royalti stavkalari belgilanishi kerak. Shuningdek, u avanslar, yordamchi huquqlar (masalan, xorijiy tarjimalar, filmlarni moslashtirish) va kompensatsiya yoki daromadni taqsimlashning boshqa har qanday shakllari kabi masalalarni hal qilishi kerak [2]. Shartnomada yuqorida sa