Современное состояние естественных пастистств Наманганской области и приоритетные направления их управления

Аннотация

This article substantiates the importance of using modern technologies in monitoring plants on natural pastures and hayfields in our country from a practical point of view. At the same time, the authors of the article monitored plants on natural pastures and hayfields of the Namangan region and developed proposals and recommendations on vegetation cover, the current cultural and technical state of pastures, degraded areas and their improvement. Калит сўзлари. Деградация, мониторинг пункти, яйлов хиллари, трансект, инвазив, ArcGIS дастури, геоботаник харита, кооператив, интеграциялаш. Ключевые слова. Деградация, точка мониторинга, типы пастбищ, инвазия, программное обеспечение ArcGIS, геоботаническая карта, кооператив, интеграция. Keywords. Degradation, monitoring point, pasture types, invasive ArcGIS software, geobotanical map, cooperative, integration. Кириш. Ер сув ресурсларининг чекланганлиги шароитида аҳоли сонининг ортиб бориши гўшт, сут, жун ва тери каби чорвачилик маҳсулотларига бўлган эҳтиёжнинг ҳам ошишига сабаб бўлмоқда. Республикамизда 21,2 млн гектар яйловлар (47,2%) мавжуд [1], сўнгги 35-40 йил давомида яйлов ўсимликлари сони ва ҳажми камайиб кетган. Олиб борилган геоботаник тадқиқотлар натижасида қарийб 5,7 млн гектар яйловларнинг 10,8 фоизи турли даражада деградацияга учраганлиги илмий асосланган. Аҳолининг чорвачилик маҳсулотларига бўлган эҳтиёжларини чорвачиликни ривожлантириш орқали қондириш республикамизнинг табиий яйлов ва пичанзорлари муҳим табиий манба ҳисобланади. Бу борада табиий яйлов ва пичанзорларда ўсимлилар мониторинги ишларини ўтказиш жараёнида замонавий технологияларни қўллашни тақоза этади. Мавзунинг долзарблиги. Сўнги йилларда яйлов ва пичанзорларнинг аксарият қисмида маҳсулдорликнинг турли даражада пасайиш тенденцияси кузатилмоқда. Шу боисдан табиий яйловлар ўсимликларининг мониторинги атроф табиий муҳит ҳолатининг таъсирини аниқлаш ҳамда республиканинг у ёки бу ҳудудида табиий яйловларнинг сифат ва миқдор кўрсаткичларини прогнозлаштириш, шунингдек табиий озуқабоп ўтлар қоплами ҳолатининг ўзгариши (ўсимликлар таркиби, тузилиши, ҳосилдорлиги, сифати ва тўйимлилигининг ўзгариши) билан боғлиқ жараёнларга аниқлик киритиш мақсадида ушбу ҳудудларда ўсадиган ўсимлик дунёси ҳолатини янгича асосда ўрганиш, ўсимлик қоплами билан қопланганлик даражаси, сув билан таъминланганлик даражаси, чорва молларини боқишнинг яйловларга салбий таъсири, уларни боқиш муддати ва меъёрларини дунё тажрибасидан келиб чиққан ҳолда такомиллашган асосда ишлаб чиқиш қатъий бошқаришни йўлга қўйиш, илмий асосланган мониторинг ишларини олиб бориш ҳозирги даврдаги энг долзарб масалалардан бирига айланди. Бу борада Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 5 сентябрдаги “Ўзбекистон Республикасида атроф табиий муҳитнинг давлат мониторинги тизимини такомиллаштириш тўғрисида”ги 737-сон қарори ва 2022 йил 14 январдаги "Қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерларда мониторинг ишларини амалга ошириш, ерларни муҳофаза қилиш ва ер тузиш фаолиятини тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни тасдиқлаш тўғрисида"ги 22-сонли қарорларининг[4] ижросини таъминлаш мақсадида Қишлоқ ҳўжалиги вазирлиги “Ўздаверлойиҳа” давлат илмий лойиҳалаш институти томонидан яйлов ва пичанзорларда мониторинг ишлари олиб борилди. Тадқиқот объекти ва услублари. Тадқиқот объекти Наманган вилояти Янгиқўрғон, Чортоқ, Косонсой, Тўрақўрғон, Чуст, Поп ва Мингбулоқ туманлари ҳудудларининг табиий яйлов ўсимликлари ҳисобланади. Яйловларда мониторинг ишлари олиб боришда ушбу соҳада кенг қўлланиб келинаётган услублар асосида амалга оширилди [2]. Табиий яйлов ҳудудларида ўрнатилган мониторинг пунктларининг ўсимлик билан қопланганлик даражаси бўйича ArcGIS дастуридан фойдаланган ҳолда 1:1 000, 1:2 000 ва 1:10 000 масштабли электрон рақамли хариталари яратилди. Тадқиқот натижалари ва уларнинг муҳокамаси. Бугунги кунда Қишлоқ хўжалиги вазирлиги “Ўздаверлойиҳа” давлат илмий-лойиҳалаш институти томонидан олиб борилаётган илмий ва амлий тадқиқотларда, хусусан табиий яйлов ва пичанзорларда ўсимликлар мониторинги ўтказиш ишлари жараёнида замонавий технологияларни қўллаш бўйича бир қатор амалий ютуқларга эришилмоқда. Олиб борилган мазкур мониторинг жараёнида мавжуд табиий яйловларнинг бугунги кундаги хусусиятлари ва ҳолати аниқланди ҳамда чорва молларининг ҳолатлари ўрганилди. Бу борада дала тадқиқотлар мақсадидан келиб чиққан ҳолда яйловлар ҳосилдорлигини ҳисоблаш, ноозуқабоп ўсимликлар кўпайиб кетишининг олдини олиш, яйловларга чорва молларини нооқилона боқиш ва озуқабоп ўсимликларни эътиборсиз териш, инвазив турларни пайдо бўлиши ҳамда шулар орқали келиб чиқадиган тупроқ юзасининг зичланиши ва эрозияга учраши каби ҳолатлар ўрганилди. Дастлабки дала ишларини бажариш давомида ҳудуддаги яйлов ўсимликларининг турлари, нобоп ерлар, топталган ерлар, ўсимлик ўсмайдигон ерлар аниқланиб, қишлоқ хўжалик харитасига туширилди. Тадқиқотларда ҳудуднинг табиий-метрологик шароитлари, яъни яйлов тупроқлари ўрганилди. Шунингдек, яйлов хилларининг ҳар бири тўлиқ ёритилди ва