ПАРЕМИОЛОГИЧЕСКИЕ КОММУНИКАЦИИ, СВЯЗАННЫЕ С ОБЫЧААМИ, ИСПОЛЬЗУЕМЫЕ В РОМАНЕ КАРАМАТДИНА СУЛТАНОВА «АК ДАРЬЯ»

Аннотация

The article analyzes proverbs from the novel "Aqdarya" by Karamatdin Sultanov. Also, the writer's ability to use proverbs to reveal the image, plot and character is highlighted through examples. Key words: K. Sutltanov, "Aq Darya" novel, proverbs, paremiological units, image, character. ПАРЕМИОЛОГИЧЕСКИЕ КОММУНИКАЦИИ, СВЯЗАННЫЕ С ОБЫЧААМИ, ИСПОЛЬЗУЕМЫЕ В РОМАНЕ КАРАМАТДИНА СУЛТАНОВА «АК ДАРЬЯ» Аннотация. В статье анализируются пословицы из романа Караматдина Султанова «Акдарья». Также на примерах подчеркивается умение писателя использовать пословицы для раскрытия образа, сюжета и характера. Ключевые слова: К. Сутланов, роман «Акдарья», пословицы, паремиологические единицы, образ, характер. Turmıs mashqalaları, yaǵnıy kún kóris alıs-berissiz bolmaǵanı sıyaqlı úrp-ádet, salt- dástúrsiz xalıq ta, onıń mádeniyatı da bolmaǵan. Úrp-ádet penen salt-dástúr adam menen adamdı, jámiyet penen adam arasındagı qarım-qatnaslardıń belgili bir korinisi, anıgıraq aytqanda siyasiy áhmiyetke iye bolǵan, jámiyetlik qubılıslardıń biri. Ol jámiyet aǵzalarınıń dúnyaǵa kózqarasları menen minez-qulqınıń qáliplesiwine de tásir jasaydı. Sonlıqtan, qaysı jamiyet bolsa da ózine unaǵan úrp-ádet, salt-dástúrlerin qáliplestiriwge qızıǵadı. Olar xalıqlarda hár qıylı boladı, kóbinese olardıń jasaw jaǵdayına, kásibine qaray hár túrli boladı. «Hár eldiń dástúri, zańı basqa» dewdiń de leykini usında. Qaraqalpaq xalqınıń da turmısına, milliy sanasına baylanıslı qollanılıp kiyatırǵan geybir dástúrler bar. Biraq, atadan balaǵa miyras bolıp kiyatırǵan bul dástúrler máńgi ózgermeytuǵın bir nárse emes, bir dáwirde payda bolǵan dástúrler, ekinshi dáwirde góneriwi yamasa mazmunı ózgeriwi nızamlı qubılıs. Bunday naqıl-maqaldı romanda ushıratamız. Mısalı: «Aǵa ólse, jeńge miyras, ini ólse kelin miyras» degen. Bul is tek seniń basıńda emes (57-bet). Berilgen mısalda «Aǵa ólse, jeńge miyras, ini ólse kelin miyras» naqıl-maqalı da sol roman waqıyaları júz bergen waqıtları xalıq arasında dástúrge aylanǵan úrp-ádetlerdiń kórinisi súwretlengen. Haqıyqatında da, xalkımız arasında sol dáwirleri usı naqıl-maqaldıń júdá kóp qollanılıwı, onı dástúr sıpatında basshılıqqa alıp, urısta qaza tapqan balasınıń hayalınıń basın 3 45 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ keyingi ballarına shatıwı yaki turmısta ólgen balasınıń ballarınıń jetimlikti basınan ótkermewi ushın kelinin keyingi balasına áperiw jaǵdayları ushırasqan. Álbette, bul dástúrdiń zárúrlikten kelip shıǵıp úrpke aylanǵanı seziledi. Házirgi waqıtları bolsa bul dástúr derlik gónerip, naqıl- maqal da passiv leksikaǵa aylanıp bolǵanın kóriwge boladı. Naqıl-maqallar az-saz sóz benen kóp máni bildiretuǵın, qısqa hám tujırımlı bolıp jasalǵan kórkem awızeki dóretpelerinen biri esaplanadı. Naqıl-maqallar, tiykarınan, aqıl-násiyat túrinde tálim-tárbiyalıq hám etikalıq xarakterge iye xalıq pedagogikasınıń eń ápiwayı úlgisi boladı. Sonlıqtan da, naqıl-maqallardıń kórkem shıǵarmalardaǵı ornı óz aldına. Atap aytqanda, biz talqılap atırǵan romandı oqıǵanımızda, ondaǵı kórkem súwretlew quralları, xalıq danalıqları hám naqıl- maqallarınıń sheber qollanılǵanlıǵın kórip, shıǵarmanıń tereń ideyalıq mazmunǵa iye bolǵanlıǵın bayqadıq, yaǵnıy bul kórkem súwretlew qurallarınan, naqıl-maqallardan xalıq danalıqlarınan, shıǵarmasındaǵı qatnasıwshı qaharmanların túrli boyawlar menen súwretler, unamlı hám unamsız, tragediyalıq, komediyalıq, qaharmanlıq, batırlıq obrazların jasawda, shıǵarmalarda qatnasıwshı qaharmanlardıń sezimlerin, xarakterlerin, tereń aqılǵa iye ekenliklerin ashıp beriwde aktiv qollanıladı. Sonday-aq naqıl-maqallar yamasa basqa da súwretlew quralları, hár qanday kórkem shıǵarmalardıń mazmunınıń ideyalıq baǵıtta dóreliwinde hám waqıyalarınıń kórkem, anıq, real súwretleniwinde, jazıwshılardıń qıyalı, tapqırlıǵı negizinde oǵada orınlı jumsalǵan. Mısalı: «Jekke júrip at shappa» dep ata-babalar da násiyat etip ketken (98-bet). - «Atar tańǵa júrseń de, batar kúnge júrme!» degen balam. Jeti túnniń ishi ... (110-bet). «Jigit kózi menen qız alma» degen dástúrge salıp, Sapar da baqalarda Jumabaydı Salimadan arashalap alıwınıń mánisi de usı edi (51-bet). - Bir kúni túste qaza qarawdan harıp kelgen Xalilanı ol qońsı qostan tostaǵan sorap ákeliwge jumsasa, «Erinshekke is buyırsań, ózińe aqıl úyretedi» degendey (18-bet). Mısallarda berilgen «Jekke júrip at shappa», «Atar tańǵa júrseń de, batar kúnge júrme!», «Jigit kózi menen qız alma», «Ólmektiń izinen ólmek joq», «Erinshekke is buyırsań, ózińe aqıl úyretedi» sıyaqlı naqıl-maqallardıń barlıǵı, úyrenip qaraǵanımızda, aqıl-násiyat, paydalı informaciya sıpatında waqıyanıń sebebin ǵana bildirip, onı orınlaǵannan yaki orınlamaǵannan payda-zıyanın kórsetip turǵan joq. Mısalı: Kim bilsin, Qızdıń kewli qıyada. Jigittiń kewli zıyada ... Aqıllandıratuǵın óz qızı emes (44- bet). Mısalda berilgen «Qızdıń kewli qıyada. Jigittiń kewli zıyada» naqıl-maqalında anasınıń óz qızı bolmaǵanlıqtan oǵan aqıl-n