ПРОБЛЕМА «УМА» И «ИНТУИЦИИ СЕРДЦА» В ФИЛОСОФИИ БЛЕЗА ПАСКАЛЯ

Аннотация

In this thesis, Blaise Pascal's epistemological views, as well as the problem of mind and soul intuition, are revealed. Key words: Blaise Pascal, Montaigne, Descartes, "Observations", epistemology, "thinking reed", "mind", "soul intuition", man. ПРОБЛЕМА «УМА» И «ИНТУИЦИИ СЕРДЦА» В ФИЛОСОФИИ БЛЕЗА ПАСКАЛЯ Аннотация. В данной диссертации раскрываются гносеологические взгляды Блеза Паскаля, а также проблема интуиции разума и души. Ключевые слова: Блез Паскаль, Монтень, Декарт, «Наблюдения», гносеология, «мыслящий тростник», «разум», «душа-интуиция», человек. Blez Paskal (1623-1662) — fransuz faylasufi, mutafakkiri va olimi bo`lib, 16 yoshida u Dekartni hayratga solgan konus kesimlari haqida risola yozgan va keyinchalik matematika va fizika sohasida yirik kashfiyotlar qilgan. U falsafani qunt bilan o‘rgangan. Dekart va Monten unga katta ta'sir ko'rsatdi, biroq ularning skeptitsizmi va ratsionalizmi uni qoniqtirmadi, chunki u nafaqat aqlga, balki qalbga ham mos keladigan haqiqatlarni qidirardi. Bu uni dinga olib keldi. U umrining so'nggi yillarini Port-Royalning Jansenistlar jamoasida o'zini astsetik qiynoqqa solish bilan o'tkazdi. Paskal katoliklarning bu burjua sektasining eng yirik mutafakkiri va polemisti edi.[1] U o'sha paytda o'sib borayotgan burjuaziyaga qarshi feodal-katolik reaksiyasini ifodalagan yansenistlar va yezuitlar o'rtasida keskin kurashga kirishdi. “Provinsialga maktublar” (Lettres provinciales, 1656—1657) shunday paydo boʻldi, unda Paskal iyezuitlar bilan boʻlgan polemikalarni diniy sohadan axloqiy tamoyillar maydoniga oʻtkazdi. Yansenistlarning iyezuitlar bilan kurashini yolgʻon bilan haqiqat, zoʻravonlik va despotizm bilan ozodlik kurashi sifatida koʻrsatgan Paskal diniy polemika niqobi ostida haqiqiy siyosiy reallikni yoritib berdi va bu bilan Fransiyaning barcha ilgʻor ijtimoiy doiralarining hamdardligini qozondi. Paskaldan keyin iyezuit nomining oʻzi axloqiy nopoklikning sinonimi boʻlib qoldi. Paskalning yana bir mashhur kitobi "Mushohadalar" (Pensees, 1-nashr, 1670) diniy va falsafiy mazmundagi aforizmlar to'plami bo`lib, uning aniq matni faqat 1843 yilda Viktor Kuzin tomonidan tiklangan. Bu diniy-falsafiy parchalarning asosiy vazifasi inson haqidagi xristian ta’limotidagi aqlning kuchsizligi va ayni paytda buyukligini uning zaif va nomukammalligini anglab, bu qarama-qarshilikdan chiqish yo‘lini topishdan iborat. Paskal oʻzining yansenistik 3 15 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ tushunchasida xristianlikni oqlashga, aql va eʼtiqod oʻrtasidagi ziddiyatlarni kelishtirishga harakat qildi. Gnoseologiyada Paskal qadimiy mutlaq haqiqat idealidan kelib chiqadi, bu abadiy, vaqtdan tashqari va buzilmas, insonga to'liq ko`rinishida ma`lum bo`lmaydigan haqiqatdir, bu na skeptitsizmni, na agnostitsizmi anglatadi. [2] Agar biz "hamma narsani" bila olmasak, biz "hech narsani" bilamiz deb o'ylamasligimiz kerak, chunki ma'lum bir ishonchlilik insonning barcha gnoseologik qobiliyatlariga xosdir: sezgi, aql va yurak (Dekartning intellektual intuitsiyasidan farq qiladigan, "ichki sezgi" yoki "sezgi intuitsiyasi”). "Sezgi hech qachon aldamaydi", aql ta'rif va isbotlarda kuchli, yurak esa "borliqning birinchi tamoyillarini his qiladi" (makon, vaqt, harakat, son va boshqalar): "tamoyillar his qilinadi, teoremalar esa isbotlanadi, turli yo‘llar bilan bo‘lsa- da”. [3] Paskalning gnoseologik kredosi shu yerdan kelib chiqadi, bu Yevropa metafizikasi uchun juda g'alati tuyuladi: "Biz haqiqatni nafaqat ongimiz, balki qalbimiz bilan ham tushunamiz". (Ibid) [4] Paskal metafizika uchun an'anaviy bo'lgan, bilish tirik aniq shaxs tomonidan emas, balki ob'ektiv va maqsadli maqsadlarga qaratilgan o'ziga xos "ruhiy avtomat" (Spinoza) tomonidan amalga oshiriladi degan "gnoseologik sub'ektning abstraktsiyasini" ham qabul qilmaydi. Paskal bilimga erishishning o'ziga xos jarayoniga qiziqadi, uning sub'ekti yoki o'zining barcha ekzistensial o'lchamlari bo'yicha alohida bir shaxs (nafaqat haqiqatni "isbotlash fanini", balki "ishontirish san'atini" ham talab qiladigan) yoki bilimlarning davrdan davrga rivojlanishini ta'minlaydigan "butun insoniyat" hisoblanadi. Haqiqatning ekzistensial talqini Paskalning "haqiqat muhabbat orqali idrok qilinadi" degan ishonchiga mos keladi. Uning gnoseologiyasida alohida mavzu -— bu aqlni tanqid qilish, uning "mutlaq buyukligi"ni yo'qqa chiqarish va uning "nisbiy ahamiyatsizligi"ni tan olishdan iboratdir. Paskal aqlning mohiyatan ishonchli foydalanish doirasi va chegaralarini belgilab beradi. Paskalning fikricha, aqlga asoslangan dalillarining ilmiy kuchi falsafiy antropologiyada, etikada, psixologiyada va nihoyat, dinda kuchsizdir, bu sohalarda ustunlik aqlga emas, balki qalbga tegishlidir. Shu tariqa Yevropada "aql-idrok davri" deb ataluvchi XVII-asrda Paskal inson qalbining ustunligini va uning intuitsiyasi ishonchliligini himoya qiladi. Paskal falsafasi uchun eng xarakterli motiv insonni markazg