ЧЕЛОВЕК И ЕГО МЕСТО ВО ВСЕЛЕННОЙ В «НАБЛЮДЕНИЯХ» БЛЕЗА ПАСКАЛЯ

Аннотация

This thesis talks about Blaise Pascal's unique thoughts about the place of man in this world in his work "Observations". Key words: Blaise Pascal, Augustine, Montaigne, Descartes, "Observations", "thinking reed", "Apology of Christianity", "bottomless universe", man. ЧЕЛОВЕК И ЕГО МЕСТО ВО ВСЕЛЕННОЙ В «НАБЛЮДЕНИЯХ» БЛЕЗА ПАСКАЛЯ Аннотация. В данной диссертации рассказывается об уникальных мыслях Блеза Паскаля о месте человека в этом мире в его произведении «Наблюдения». Ключевые слова: Блез Паскаль, Августин, Монтень, Декарт, «Наблюдения», «мыслящий тростник», «Апология христианства», «бездонная вселенная», человек. Blez Paskal (1623 yil 19 iyul, Klermon-Ferran - 1662 yil 19 avgust, Parij) - fransuz diniy faylasufi, olimi, axloqshunosi va polemisti, noyob "qalb falsafasi" va falsafiy antropologiyaning asoschisi hisoblanadi. Dvoryanlar tabaqasiga tegishliligi unga uyda puxta bilim (yunon va lotin tillari, matematika, tarix, geografiya va boshqalar) va Monten g'oyalari ruhida ta'lim olishiga imkon berdi. [1] O'n yoshida u o'zining birinchi "Tovushlar to'g'risida" risolasini yozdi, o'n uch yoshida u o'sha paytdagi mashhur mutafakkir Mersenning falsafiy to'garagiga bepul kirish huquqiga ega bo'ldi va o'n olti yoshida " Konus kesimlar nazariyasining tajribasi" risolasini yozdi.[2] Bu unga zamonaviy olimlar orasida shuhrat keltirdi.1656–58 yillarda Paskal Por-Royal yansenistlari tomonida turib iuyezuitlarga qarshi kurashda faol ishtirok etdi va shu vaqt ichida u "Provinsialga maktublar" (1656-57) antiklerikal risolasini yozdi. Shuningdek, u bir qator diniy asarlarni yaratdi: "Gunohkorni iymon keltirishi to'g'risida" (1653), "Iso Masihning hayotining qisqacha tarixi" (1656), "Birinchi xristianlarni hozirgi zamondagi xristianlar bilan solishtirish" (1657), “Xudoning marhamati haqida asar” (1658), “Parijlik kyurelar haqida asar” (1658), "Kasalliklarga o`qiladigan duolar" (1659). Falsafada Paskalga ayniqsa Avgustin, Monten va Dekart katta ta`sir ta'sir ko'rsatdi. Avgustin insonning diniy-ma'naviy talqinini, asl gunohning davomiyligi va ilohiy farog`atga bo'lgan ehtiyoj haqidagi ta'limotni, psixofizik parallelizmni belgilab berdi, ammo Paskal o'zining bid'atchilar va ateistlarga nisbatan "ehtirosli murosasizlik" ni, shuningdek, so'zsiz cherkov hokimiyatiga tayanishni rad etdi. Monten asarlari Paskalda eksperimental bilim va "yangi fan" uchun kurashdagi antisxolastik yo'nalish, aqlning buyukligi va ahamiyatsizligi bilan oqilona baholashni, xalqni va 3 12 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ "xalq donishmandligi"ni hurmat qilishni o`rgatsada, lekin u Montenning “ayyor pirronizm” va “gunohkorlarning tirsagi ostiga yostiq qo‘yuvchi” xudosiz epikurizmini keskin tanqid qiladi. Dekart o'zining ratsionalizmi, ilmi va mavhum metafizikasi bilan Paskalning "abadiy mafkuraviy dushmani" bo'lib, u fizikada ham unga qarshi turadi, uning "nozik materiya" haqidagi farazini rad etadi va uni "tabiat haqidagi roman" deb hisoblaydi, xuddi Don Kixot haqidagi roman kabi. Shunga qaramay, u Dekartning "buyuk fikrlash tamoyili", "gnoseologik optimizm" va aksiomatik- deduktiv metodologiyasini juda ham qadrlaydi. Paskalning falsafiy va diniy g'oyalari uning "Din va ba'zi boshqa mavzular haqidagi mushohadalar" deb nomlangan asosiy asari Paskalga ko`ra, "Xristian dining apologiyasi" bo`lishi lozim edi. Ammo bu asar uning bevaqt o`limi tufayli tugallanmay qolgan. "Mushohadalar"ning (Volter tomonidan qisqacha shunday nom bilan atalgan) haqiqiy mazmuni dinning apologiyasidan ancha yiroq bo'lib, "abadiy falsafa" ning deyarli barcha muammolariga, shuningdek, zamonaviy davr falsafasiga to'g'ri keladi. Biroq, Paskal g'oyalari dunyosi noyob va ko'p jihatdan antinomik va paradoksaldir. Bu Yevropa an'analarida qabul qilinganidan ko'ra "boshqa mantiq" asosida qurilgan "ekzistensial ruhiy kosmos"dir. Umumiy qabul qilingan "falsafiy me'yorlar" unga unchalik og'ir bo'lmagan: uning o'ziga xos falsafiy kredosi bor edi ("Falsafa ustidan kulish - chinakam falsafa qilishdir.").[3] Uni inson haqidagi o‘z qarashi (“fikrlovchi qamish”), o‘z cheksizligi – “tubsizlik”, ongga o‘z bahosi (“oliy sudya" emas “shamoldagi flyuger”) va boshqalar.Paskalning antinomiyalari va paradokslari sog'lom aql mantig`ini "portlatib yuboradi", dogmatik ongni larzaga soladi, narsalarni shu paytgacha ko'rilmagan tomonga aylantirib, xotira va ongni "parchalar kabi" kesib tashlaydi. Paskal Dekartning mexanik jihatdan tiniq “dunyo mashinasi”ni tushunib bo‘lmas chuqurligi va sirliligi bilan “tubsiz koinot”ga qarama-qarshi qo‘yadi: “Bu cheksiz makonlarning abadiy sukunati meni dahshatga soladi”.[4] Dunyo cheksiz "kenglik" ("kattadagi cheksizlik") va "chuqurlik" ("kichikdagi cheksizlik") va inson uni tashqi va ichki tomondan yutib boradigan bu ikki cheksizlik o'rtasida fojiali tarzda "xochga mixlangan". Hamma narsada hatto "atomning tor chegaralari"da ham cheksizlik mavjud va bu cheksizlikni anglash uchun