ПРОБЛЕМА «ВЕЛИЧИЯ» И «СЛАБОСТИ» ЧЕЛОВЕКА В ФИЛОСОФИИ БЛЕЗА ПАСКАЛЯ

Аннотация

This article interprets Blaise Pascal's ideas about the "greatness" and "weakness" of man in his "Observations". Key words: Blaise Pascal, "Observations", "thinking reed", existential contradiction, man. ПРОБЛЕМА «ВЕЛИЧИЯ» И «СЛАБОСТИ» ЧЕЛОВЕКА В ФИЛОСОФИИ БЛЕЗА ПАСКАЛЯ Аннотация. В данной статье интерпретируются идеи Блеза Паскаля о «величии» и «слабости» человека в его «Наблюдениях». Ключевые слова: Блез Паскаль, «Наблюдения», «мыслящий тростник», экзистенциальное противоречие, человек. “Inson shunchaki bir qamishdir, tabiat ijodining eng zaifi, lekin u fikrlovchi qamishdir... Keling, munosib fikrlashga harakat qilaylik: bu axloqning asosidir.” Dono va aniq o'ylangan so'z bir vaqtning o'zida buyuk faylasuf va matematik bo`lgan Blez Paskalga tegishli. Uning umri xuddi yulduzning qulashi kabi qisqa, ammo ko'zni qamashtiruvchi edi. Yulduz insonga orzuning amalga oshishiga umid berganidek, Paskal ham insoniyatga buyuk kelajakka umid baxsh etdi. Hatto erta bolalikda ham bola ajoyib qobiliyatlarni namoyon etdi va bolaning otasi ularni rivojlantirish uchun har qanday yo'l bilan harakat qildi. Turli fanlar bo‘yicha kundalik izlanishlar, doimiy xotira tarbiyasi, mantiq va grammatika qonunlari bilan tanishish har narsaga qiziqadigan bolani oqilona fikrlaydigan tadqiqotchiga aylantirdi. Tinmas tafakkur mehnatining natijasi fizika-matematika sohasidagi ko'plab kashfiyotlar va ishlar bo'lib, olimlar to`rt yuz yil davomida ilm-fanni olg'a siljish uchun foydalanmoqdalar. Bir marotaba, Paskalning so'zlariga ko'ra, u yuqoridan mistik hodisani boshdan kechirgan. Shundan so‘ng u ilmiy faoliyatdan voz kechdi, jansenizm uchun apologitga aylandi va butun kuchini falsafaga bag‘ishladi, qalamini “abadiy qadriyatlar” himoyasiga yo‘naltirdi. Yansenistlar sektasiga xos xususiyat insoniy uch illatni qoralash edi: kibr, qiziquvchanlik va shahvoniylik. Biroq, bu uchta postulat keyinchalik Paskal tomonidan qayta ko'rib chiqildi va tanqid qilindi. Shunday qilib, u yangi bilimga bo'lgan intilish sifatida tushunilgan qiziquvchanlik umuman yomon emas, deb hisoblardi: aksincha, u hatto maqtovga sazovor va hurmatga loyiqdir. Blez Paskalning asosiy falsafiy asari "Mushohadalar" deb nomlanadi va u inson tabiati va mohiyatiga o'z munosabatini bildirgan qisqacha eslatmalar va aforizmlar to'plamidir. Biroq, bu mashhur asar muallifning o'limidan bir necha o'n yillar o'tgach nashr etilgan. Paskalning o'zi axloqiy barkamollikka intilgan va bu g'oyani atrofidagi odamlarga yetkazishga harakat qilgan. U 3 09 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ adolat va haqiqat uchun astoydil kurashdi. Shuning uchun ham rus yozuvchisi L.N.Tolstoy olim va faylasufni “buyuk aql va buyuk yurak” sohibi bo`lgan odam deb atagan. [1] O'zining zamondoshlaridan farqli o'laroq, shaxsni mantiqiylashtirish va tabiiylashtirishga intilgan Yangi zamon mutafakkirlari bo`lmish, o'zining zamondoshlaridan farqli o'laroq, shaxsning mavjudligining axloqiy va ekzistensial sohalari bilan bir qatorda, Blez Paskal insonning ikki tomonlamaligi, uning "buyukligi" haqidagi xristian postulatidan kelib chiqdi. Inson "qarama- qarshiliklar to'plami", aql va ehtiroslar o'rtasidagi kurash va shuning uchun bir vaqtning o'zida "ximera", "g'ayrioddiy yirtqich hayvon", "xaos" va undan yuqori faqat Xudo turuvchi koinotning "mo''jizasi" hisoblanadi. [2] Paskalning so'zlariga ko'ra, "buyuklik" belgilari quyidagilardan iborat: ontologik belgi - inson olamning cheksizligini va o'zining ontologik ahamiyatsizligini, odamni o'zidan yuqori ko'rsatadigan baxtsizlikni anglashi; gnoseologik belgi - inson o'zida haqiqat g'oyasini mujassam etgan bo`lib, bilim cheksizdir, lekin doimo mukammallashib boraveradi; axloqiy belgi - insonga tabiatan berilgan ezgulikka intilish, uni o'zida ruhiy tamoyilni, axloqiy idealni sevishga, shahvoniy, hayvoniy tabiat bilan bog'liq illatlardan nafratlanishga undaydi. "Insonning buyukligi shunchalik ravshanki, bu hatto uning ahamiyatsizligidan kelib chiqadi", deb hisoblaydi Paskal. "Ahamiyatsizlik" "buyuklik" dan ko'ra ko'proq ko`rinishlarga ega. Bu insonning ontologik "ahamiyatsizligi" - cheksiz koinotda yo'qolgan atom, qum donasi kabi ekanligiga ishora qiladi; “Hamma narsani bila olmaydigan va tushuna olmaydigan” insondagi gnoseologik "ahamiyatsizlik" - inson eng avvalo o‘zini “bilish va anglash” darajasidan yiroqda bo`lib, tug‘ilish va o‘limning sirlarini bila olmasligini anglatadi. Bu, shuningdek, illatlarga, behuda va baxtsiz hayotga, istaklar va xatti-harakatlarning ziddiyatiga, insoniy rishtalarning nopokligiga botgan odamning axloqiy "ahamiyatsizligi" mavjudligidan darak beradi. Ekzistensial "ahamiyatsizlik"ka kelsak, - "juda erkin bo'lish yaxshi emas. Sizga kerak bo'lgan hamma narsaga ega bo'lish yaxshi emas." [3] Inson farishta ham emas, hayvon ham emas, lekin insoniyatning baxtsizligi shundaki, farishtaga o'xshamoqchi bo'lgan odam hayvonga aylanadi. Paskal esa inson borlig`ining fojia