Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
SANGZOR – ZOMIN MIKRO VOHASI ETNOMADANIY MUHITI VA ETNOGRAFIZMLARNING SHAKLLANISH ASOSLARI Beknazarov Nodir Beknazar o‘g‘li +998 91 809 26 95
ILM-FAN VA INNOVATSIYA · ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI · ETNOGRAFIZMLARNING SHAKLLANISH ASOSLARI (in-academy.uz/index.php/si) · Beknazarov Nodir Beknazar o‘g‘li (in-academy.uz/index.php/si)
Наука и инновация · 2026
Аннотация
В данной статье рассматривается формирование этнокультурной среды микрокомплекса Сангзор – Зомин, его историко-этнографические особенности и этнографизмы, зафиксированные в народном устном творчестве. Автор анализирует этнический состав Джизакской оазисной зоны, раскрывая культурное наследие различных родов и племён, проживавших на данной территории. Через призму быта, межэтнических связей, занятий, таких как скотоводство и ремёсла, выявлены ключевые этапы становления этнокультурной идентичности региона. Ключевые слова. Сангзор-Зоминская долина, этнокультурная среда, этнографизмы, этнический состав, родо-племенные группы, Джизакский оазис, устное народное творчество, историко-этнографический анализ. Oʻzbek xalqi etnomadaniy muhitining shakllanishi va rivojida Jizzax vohasi etnografiyasi, folklori va dialektologiyasining oʻrni beqiyos. Buni soʻnggi yillarda olib borilayotgan tadqiqotlar natijasi hamda xalqaro tashkilotlar tomonidan berilayotgan eʼtiroflarda ham koʻrish mumkin. Vohaning xilma-xil va boy etnomadaniy yarusini oʻrganish hamda tadqiq etish jarayonida tarixchi va tilshunos olimlarimiz tomonidan qimmatli maʼlumotlar qoʻlga kiritilmoqda. Xususan, K.Shoniyozovning taʼkidlashicha, “mintaqa hududida yashagan xalqlarning shakllanishiga oid manbalarni oʻrganish jarayonida siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayot mahalliy aholining etnik tarkibi, etnomadaniy aloqalari haqida maʼlum ilmiy bilimga ega boʻlish imkonini beradi. Yurtimiz xududidan oqib o`tivchi ikki buyuk daryo va uning turli o`zanlari atrofida aholi yashab o`zining boy qadimiy tarixini yaratgan. Qadimgi Oks (Amudaryo), Yaksart 39 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si (Sirdaryo) Zarafshondaryo oʻzanlarida oʻzbek xalqi ajdodlari – sak, massaget, xioniy, boxtar, toxar va boshqa xalqlar yashaganligi manbalarda qayd etiladi”[1]. Jizzax vohasi tarixini o`rgangan va o`rganayotga ko`plab olim va tadqiqotchilar mavjud bo`lib bularning ichida alohida ajratib ko`rsatadiganlarimiz M.Pardayev, F.Toshboyev, Q.Almanov. F. Aqchayevlarning tadqiqotlaridir. (Albatta, bu mavzuda koʻplab olimlarning fikr- mulohazalari mavjud va ularning hammasiga toʻxtala olmaymiz). Shunungdek mintaqa etnik tarixi va etnolingvistikasi Jizzax vohasi bilan yaqin o`xshashlikka ega ekanligini alohida takidlash o`rinli bo`lib, Jizzax vohasi etnomadaniy jarayonlar tarixini o`rgangan S.Tursunovning qayd etishicha, Oʻzbek elati shakllanish jarayonining kuchayishi X-XII asrlarda Movarounnahrga va unga tutash mintaqalarga oʻtadi. Uning tarkibiy qismi boʻlgan Jizzax vohasida yashovchi turkiy va fors-tojik xalqlari madaniy-iqtisodiy aloqalari ancha rivojlangan. Turgʻun aholi bilan yarim koʻchmanchi va yarim oʻtroq chorvadorlar orasida oʻzaro iqtisodiy munosabatlar oʻrnatilgan. Savdo-sotiq tufayli dehqonchilik va chorvachilik mahsulotlari bilan ayriboshlash keng yoʻlga qoʻyilgan[2]. Jizzax vohasining etnomadaniy sathiga oid leksema (etnografizm)larga eʼtibor qaratadigan boʻlsak, qirqchiraq, tangri, oshxudayi, xudayi, xomtalash, bobochaqirish, toʻqqiztobaq, sovchi, kiyit, yelqada, jarchi, qoʻnoq, tuvcha kabi turkiycha; xayrot تاریخ, xatim متخ , patiya هحتاف(fotiha), janoza هزانج, dallol للاد, maraka هکرمَ, mirasi یثاریم kabi arabcha; gashtak کتشگ, xolvaytarرت یاولح(halaytar), piyoba هوایپ , poyandoz زادنا یاپ , soʻzana هن هزوس , ijap( باجح hijob), chilla هللهچ, chori یراچ , panji یجنپ (qoʻchqor yoshi) یشای راقچوق, shirboz زابریش , dastroʻmol تسد لامورkabi fors-tojikcha etnografizmlarni uchratish mumkin. Voha etnomadaniy hayotining taraqqiyotida mazkur hududda yashab kelgan aholining etnik tarkibi va uning shakllanish jarayoni alohida ahamiyatga ega. Aytish kerakki, etnogenez va etnik tarixni oʻrganish alohida ilmiy mushohadani talab qiladigan oʻta muhim ilmiy soha. Etnografiyada irqiy xususiyatlarni oʻrganish, urf-odatlarni tahlil qilish, har bir etnik qatlamning oʻzaro farqini ajratish muhim sanaladi. Vohada qadimdan yashab kelgan tub aholi sifatida turkiy xalqlar tushuniladi. Yana-da aniqroq aytganda, oʻzbeklar (etnonim) tashkil qilgan. B.X. Karmishevaning taʼkidlashicha, “XX asr boshlarida Sangzor- Zomin aholisining 64 foizini etnik oʻzbeklar tashkil qilgan. Jumladan, Sherobod bekligida yashagan 29580 kishidan 23255 tasi, yaʼni 78 foizi, Boysun bekligida yashagan 50495 kishidan 27914 tasi, yaʼni 55 foizi oʻzbeklardan iborat boʻlgan”[3]. Bunday xolat Jizzax vohasiga xam tegishli bo`lib voha aholisi etnik tarkibi 70 foizini o`zbeklar tashkil qilgan. Bizga ayonki, oʻzbek urugʻlari bir vaqtda ham Dashti Qipchoqda, ham Movarounnahrda yashashgan. Turk-moʻgʻul qabilalari Oltoydan Uralgacha boʻlgan hududlarda makon topishgan. Shuning uchun baʼzi urugʻlarni qadimgi yoki oxirgi koʻchmanchi sifatida qarash notoʻgʻri. Ularni bir-biridan farqlashda til xususiyatlari, tashqi koʻrinish, etnografik anʼanalar asosiy omil sanaladi. B.X.Karmisheva Jizzax aholisi etnik tarkibini uchta guruhga ajratadi. Ular: “Urugʻ-qabilalarga boʻlinmaydigan aholi, yaʼni “Sart-chig
Доказательный фрагмент
«В данной статье рассматривается формирование этнокультурной среды микрокомплекса Сангзор – Зомин, его историко-этнографические особенности и этнографизмы, зафиксированные в народном устном творчестве.»
Образец извлечения
Демо-превьюВ данной статье рассматривается формирование этнокультурной среды микрокомплекса Сангзор – Зомин, его историко-этнографические особенности и этнографизмы, зафиксированные в народном устном творчестве. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Sangzor-Zomin oasis, ethnocultural environment, ethnographism, ethnic, etnik tarkib, tarixiy-etnografik tahlil., urug‘-elatlar, Sangzor-Zomin vohasi, etnomadaniy muhit, etnografizm, Jizzax vohasi, xalq og‘zaki ijodi
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025