KEKSALIK DAVRIDA RIVOJLANISHNING IJTIMOIY SHART - SHAROITLARI Turg’unova Sarvinoz Alfraganus Universiteti Pedagogika va psixologiya yo‘nalishi 3-kurs talabasi

Аннотация

This article covers the psychological and social characteristics of old age, the specific aspects of biological and mental aging, adaptation strategies. The importance of social ties in the lives of the elderly, the problem of preserving oneself as a person, and models of active and passive aging are analyzed. At the same time, various scientists have provided classifications of the stages and signs of old age, and analyzed changes in aspects such as thinking, mental processes - memory, attention. Keywords: Old age, psychological aging, biological aging, passive aging, old age, active aging, memory, attention, wisdom, personal development. Keksalik davri ishlab chiqarishda faol ishtirok etishdan uzoqlashish, nafaqaga chiqish bilan ijtimoiy pozitsiyaning o‘zgarishi taraqqiyotning ijtimoiy vaziyatidagi muhim 55 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si o'zgarishlardir. Keksalarga nisbatan ijtimoiy vaziyatning noaniqligi ular hayotining ijtimoiy vaziyatini to‘liq deb bo'lmaydi. Keksalik davrida inson quyidagi savolni hal qiladi: eski ijtimoiy aloqalarini saqlab qolish hamda yangi ijtimoiy aloqalami o‘rnatish yoki yaqinlarining qiziqishlari boucha ularga qo'shilish yoki o‘z muammolarini hal qilish uchun individual hayotga kirish. Bu tanlov u yoki bu moslashuv strategiyasini — o'zini shaxs sifatida yoki individ sifatida saqlab qolishni belgilaydi. Ana shu tanlovga, moslashuvning strategiyasiga bog'liq ravishda yetakchi faoliyat o'zini shaxs sifatida saqlab qolishga, yoki individ sifatida saqlab qolishga yo‘naltirilishi mumkin. «Yopiq kontur tipi» bo'yicha adaptatsiya strategiyasida tashqi dunyoga qiziqishlar va intilishlar darajasining pasayishida, egotsentrizm, emotsional nazoratning susayishi, to'liqmaslik kompleksi, qo‘zg‘aluvchanlik ba’zan atrofdagilarga befarqlikda namoyon bo‘ladi. Ba’zan ushbu keksayish modelini «passiv keksayish» yoki ijtimoiy qiziqishlarning yo'qolishi ham deb atashadi. Bunga alternativ ravishda yana bir model mavjud, ya’ni jamiyat bilan àloqalar saqlab qolinadi, yanada rivojlantiriladi. Yetakchi faoliyat ijtimoiy tajribani tizimlashtirish va uzatishdan iborat bo'ladi. Bu yoshda keksalar kasbiy faoliyatlarini davom ettirishlari, memuarlar yozishlari, o‘qitishlari, ustozlik qilishlari, nabiralarni tarbiyalashlari va jamoat ishlari bilan shug‘ullanishlari mumkin. 0‘zini shaxs sifatida saqlab qolish uchun kuchi yetadigan mehnat bilan shug'ullanish, turli qiziqishlarga ega bo‘lish, yaqinlarga kerakli inson bo‘lishga intilish, hayotga qiziquvchanlikni his qilish zarur. Qarilikning yosh chegaralarini turli olimlar turlicha tavsiflashadi, lekin ko'pchilik 60—65 yoshni qarilikning boshlanishi sifatida e’tirof etishadi. Misol sifatida bir necha olimlarning qarashlarini keltiramiz: Chexiyalik professor B.Prijigoda: 60—75 B qarilik, 75—100 yosh keksalik. DJ,Blrrem: 50—75 yosh so'nggi yetuklik, 75 yoshdan keyin qarilik. I) II. liromley qarilikning 3 bosqichini ko'rsatib o‘tadi: 65—70 yiMlt sevimli ishdan uzoqlashish; 70 yoshdan keyin keksalik; 110 yimllgHCha — munkillaganlik, qarib kasalga chalinish va o‘lim. Uossiya gerontologiyasi asoschilaridan biri I.V.Davidovskiy keki.iilik boshlanishining aniq sanasi mavjud emas, degan fikrai bildirgnii1. Hoshqa mashhurgerontolog N.F.Shaxmatov keksayishmuamrnolarlga biologik nuqtayi nazardan yondashib, psixik keksayishni plltkaziy nerv sistemasining oliy bo'limlarida yoshga oid destruktiv O'AHuiishlar natijasi sifatida qaraydi2, Keksayish yoshga oid muqaГГМГ jarayon bo‘lishiga qarab har kimda har xil individual kechadi. Itutunjahon sogliqni saqlash Yevropa byurosining klassifikatulyii.siga muvofiq, erkaklarda qarilik 61—74 yosh, ayollarda 55—74 yosh, 75 dan keyin keksalik boshlanadi, 90 yoshdan keyin uzoq umr ko'ruvchilar deb ataladi. Biologik qarish psixik jarayonlar, holatlar, xususiyatlar va xattiharakatlarda keskin o'zgarishlami vujudga keltiradi. Aksariyat sezgi organlari zaiflashadi, asab sistemasi kuchsizlanadi, ma’lumotlami qabul qilish (xotira) va ulami qayta ishlash, mohiyatini anglash (tafakkur), u yoki bu holatlarga nigohini to‘plash va unda muayyan muddat tutib turish (diqqat) qiyinlashadi... Irodaning kuchsizlanishi og‘riq sezgilariga nisbatan bardoshlilik tuyg‘usini yemira boshlaydi. Natijada tashqi ta’simi qabul qilishda diqqatni saralash xususiyati o‘z ahamiyatini yo‘qotib borishi sababli qari odam bola tabiatli arazchan, ko‘ngIi bo‘sh, hissiyotga beriluvchan xarakterli boMib qoladi. Shuning uchun ular bilan muloqotga kirishishda mazkur shaxsning sifatlarini hisobga olish maqsadga muvofiqdir. Xotiraning zaiflashuvi qariyalarda xayolparastlik illatini keltirib chiqaradi, ko‘pincha esda olib qolish, esda saqlash va esga tushirish o‘rlasida ko‘pgina sabablarga ko’ra nomutanosiblik tug‘iladi, natijada unutish jarayoni 56 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si kuchayadi. Diqqatoi muayyan ob’ektga to‘play olmaslik oqibatida biron faoliyat turi ustida uzoq mashg‘ul bo‘la olmas