1924-1957 ГОДЫ РАЗВИТИЕ КАРАКАЛПАКСКОГО ЯЗЫКА ДЖАЗЫВИНИНА, ЗАПИСКИ УЧЕНЫХ-ЛИНГВИСТОВ

Аннотация

This article is about the history of the Karakalpak Jazywin, the alphabets (Arabic, Latin, Russian) made in 1924-1957-years, the development of the Karakalpak Jazywin, the development of the Karakalpak Jazywin. Keywords: School, teacher, students, Karakalpak language, spelling, language, science. 1924-1957 ГОДЫ РАЗВИТИЕ КАРАКАЛПАКСКОГО ЯЗЫКА ДЖАЗЫВИНИНА, ЗАПИСКИ УЧЕНЫХ-ЛИНГВИСТОВ Аннотация. В данной статье речь идет об истории правописания, алфавитах (арабском, латинском, русском), созданных в каракалпакском правописании в 1924-1957-е годы, развитии каракалпакского правописания, развитии каракалпакского правописания. Ключевые слова: Школа, учитель, ученики, каракалпакский язык, орфография, язык, наука. Jazıw – bul hár qanday xalıqtıń mádeniyatınıń eń joqarı belgisi. Sonıń ushında jazıw mádeniyatı ilimiy rawajanıwdıń eń joqarǵı basqıshlarınıń biri. Jazba tildiń payda bolıwı hám rawajanıwı sol tilde jazıwdıń payda bolıwı hám rawajlanıwı menen baylanıslı. Jazıwsız jazba ádebiy tildıń qáliplesiwi, rawajlanıwı haqqında hesh qanday sózdiń bolıwı múmkin emes. Óytkeni tek jazıw arqalı ǵana ádebiy til júzege keledi. Jazıw arqalı adamlar óz pikirlerin ańlatadı hám bir-biri menen qarım-qatnas jasay aladı.Adamlardıń qarım-qatnas jasawında jazıw úlken orın iyeleydi. Jazba til awızeki sóylew tilinen ádewir keyin payda bolǵan. Adamzat tililiń payda bolıwı degennen sóylew tiliniń payda bolıwın túsinemiz. Jazba til jazıwdıń payda bolıwı menen qáliplesti. Jazıw til arqalı ańlatılatuǵın oy-pikirdi,birinshiden,uzaq waqıtlar dawamında saqlaw maqsetinde, ekinshiden, qálegen alıslıqlarǵa jetkeriw maqsetinde payda boladı. Til óziniń payda bolıwı sıyaqlı jazıwdıń payda bolıwı da zárúrlikten kelip shıqtı. Adamzat jámiyetinde,onıń mádeniy turmısında jazıwdıń áhmiyeti júdá úlken. Jazıw degende jeke túrdegi belgiler túsinilmeydi,al grafikalıq belgiler,yaǵnıy xat arqalı beriletuǵın belgili bir tilde qanday da bir tilde qanday da bir dara mazmunǵa iye bolǵan teksttiń qosındısı túsiniledi. Xat degenimiz belgili bir tildiń materialına tiykarlanǵan oy-pikirdi beriw uqıbına iye belgilerdiń tutas sisteması1. 1 53 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Xat jazıw,xat oqıw arqalı ekinshi adamǵa óz pikirin bildiriw usılı adamzat jámiyetindegi qolǵa kirgizgen teńi joq jeńislerdiń hám oylap tabıwshılıqtıń biri2. Jazıw haqqında P.Ya.Chernıxtıń mına pikirine dıqqat bóliwimiz zárúr: Jazıw kitaplar, ,,Húrmet jarlıqlar” yaǵnıy ádebiy shıǵarmalar menen ǵana sheklenip qalaydı. Sonday-aq taslarǵa,eski xramlardıń diywallarına, krestlerge, teńgelerge, tas ıdıslar hám basqalarǵa oyılıp jazılǵan hár qıylı jazıwlar da jazıw esteligi bolıp esaplanadı3. Jazıw-mádeniyattıń eń belgili máseleleriniń biri bolıp esaplanadı.Jazıw mádeniyat penen ádebiyattıń keń xalıq massasına taralıwı menen onıń en jayıp ósip rawajlanıwında úlken qural bolıp tabıladı. Jazıw arqalı ulıwma mádeniyat,ilim,texnika,kórkem-óner taǵı basqalar rawajlanadı hám ulıwma xalıq mápine aylanadı.Sonlıqtan da jazıwsız hesh qanday mámlekettiń rawajlanıwı múmkin emes. Sebebi XIX ásirdiń baslarında-aq ,,Shaxnama”, ,,Ǵárip ashıq”, ,,Sayatxan – Xamra”, ,,Góruǵlı” dástanlarınıń qaraqalpaq tiline awdarılıwı qaraqalpaq xalqınıń jazıwınıń bar ekenligin kórsetedi. Filologiya ilimleriniń doktorı N.Dáwqaraev qaraqalpaqlarda jazıwdıń payda bolıwındaǵı jaǵdaylar haqqında bılay dep jazadı: ,,XVI ásirde Sırdáryanıń tómengi jaǵına, al onnan keyin XVIII ásirdiń aqırında Xorezmge qaytıp keliwine baylanıslı qaraqalpaqlar Orta Aziyanıń mádeniy jaqtan bir qansha jaqsı bolǵan xalıqları menen baylanısa baslaydı. Bul qaraqalpaqlardıń kem-kemnen jaqsı turmısqa ótiwine, ádewir joqarı mádeniyattıń elementlerin iyelewge, qaraqalpaqlardıń arasınan sawatlı adamlardıń sıǵıwına tiykar saladı. Qaraqalpaqlarda jazba poeziya payda boladı4. Qaraqalpaq xalqınıń klassik shayırları bolǵan Berdaq, Ájiniyaz, Ótesh ózleriniń shıǵarmaların jazba túrde dóretken.Ózleriniń sawatlı adamlar bolǵanlıǵı haqqında óz shıǵarmalarında aytadı. Bul tuwralı N.Dáwqaraev bılay jazadı. XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırları haqqında: ,,Qaraqalpaq shayırları jekke-siyrek bolmasa,sawatlı adamlar bolǵan.Olar ózleriniń shıǵarmaların qaǵazǵa jazǵan, dúzgen hám qaytadan kóshirip jazǵan, bir-birine oqıp bergen hám dúzetiwler kirgizgen5. Buǵan mısal retinde Berdaq shayırdıń ,,Izler edim” qosıǵın alıwǵa boladı.Onda bılay jazadı: Maqtımqulını oqıǵanda, Aytar edim hár zamanda, Kemis bar ma begler onda, Sózin tawıp qılar edim.6- jazǵan. Bul joqarıdaǵı mısallarǵa qaraǵanda Berdaq shayır sawatlı adam bolǵan.Ol kitap oqıy alatuǵın hám jaza alatuǵının joqarıdaǵı qatarları kórsetip tur. Qaraqalpaq tili jazıwınıń dáslepki alfaviti, reformalasqan arab alfavitin qabıl etti. Qaraqalpaq tiline qolaylastırılıp, reformalanǵan, arab grafıkası tiykarındaǵı alfavittiń kestesi tómendegishe: a, b, g, ǵ, d, e, j, z, i, y, k, q, l, m, n, ń, o, p, r, s, t, ó, u, w, f, x, h, ch, sh, ı boldı. 1 54 Internati