ТРАНСФЕРТ НАРХЛАРНИ БЕЛГИЛАШДАГИ МУАММОЛАР ВА УЛАРНИ БАРТАРАФ ЭТИШ МАСАЛАЛАРИ Маматкулов Шокир

Аннотация

The article analyzes the concept of transfer pricing, international practice of establishing transfer prices, criteria for its regulation and organizational and legal framework, and also explains the stages of its development. The legal basis for establishing and controlling transfer prices in Uzbekistan has also been studied, problems that arise in practice have been presented, and proposals have been made for their solution. Key words: transfer pricing, controlled transactions with interested parties, cross-border transactions, international foreign companies, tax resident, foreign (non-resident) company, retained earnings, distribution of net profit, income tax. Кириш Халқаро солиққа тортиш – турли мамлакатлар солиқ қонунчилигида тадбиркорлик фаолияти субъекти ёки жисмоний шахсга солиқ тайинлаш ёхуд алоҳида мамлакатлар солиқларининг халқаро жиҳатларидир. Трансферт баҳоларнинг шаклланиши, капиталнинг ошишига доир солиқлар, доимий ваколатхоналарни солиққа тортиш, тўлов манбасидан ундириладиган солиқлар – бу амалиётчилар энг кўп тўқнашадиган асосий муаммоларнинг айримлари ҳисобланади. Бугунги кунда мамлакатимизда трансферт баҳолари солиқ тўловчилар ва солиқ органлари учун ҳам бирдек аҳамиятли, чунки улар даромад ва харажатларнинг катта қисмини ифодалайди, демак, турли солиқ юрисдикциясидаги ўзаро боғлиқ корхоналарнинг солиққа тортиладиган фойдасини ҳам аниқлайди. Мазкур йўналишларда тадқиқотлар олиб бориш бугунги куннинг долзарблигини кўрсатади. 13 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Трансферт нархни белгилашда илмий тадқиқотлар ривожланган мамлакатларда тадқиқот йўналиши сифатида ўрганиб келинмоқда. Б.Хасанов фикрига кўра трансферт баҳо cиёсати масаласи бўйича молиячи ва маркетологлар ўртасида уни шакллантиришга нисбатан икки муқобил ёндашув – харажатлар ва қиймат ёндашувлари соҳасида баҳс-мунозара келиб чиқади деб такидланган. Трансферт баҳолар тўғрисида мулоҳаза юритишда унинг бозор баҳолари билан фарқли жиҳатларига эътибор қаратиш лозим. Амалдаги Солиқ кодексининг «Бозор нархлари тўғрисидаги умумий қоидалар» моддасида битимларнинг нархлари, ушбу битимлар тарафларининг даромадлари ва харажатлари бозор нархлари сифатида тан олиниши учун қуйидаги талаблар бажарилиши таъкидланган: мустақил шахслар ўртасидаги битимлар, биржа савдоларининг натижаларига кўра тузилган битимлардаги шартномавий нархлар банди ёки нархларни келишиш баённомаси, солиқ тўловчи солиқ (зарар) суммаларига мустақил тузатиш киритишни амалга оширмаган бўлса ва қонунчиликда кўрсатилган бошқа ҳолатларда бозор нархи деб топилади. Соя-Серко А.А. трансферт баҳоларни устидан ўрнатилган солиқ назоратига ишора қилиб, уларни иқтисодий адабиётларда шубҳали ёки ғайриоддий баҳо деб қаралаётганини эътироф этади. Унинг фикрича, трансферт баҳога берилган таъриф ўринли бўлиб, бу ҳолат трансферт баҳоларнинг тижорат мақсадларига эришиш учун бозордан ташқарида томонларнинг келишувига мувофиқ аниқланиши ҳамда айнан солиқ юкини пасайтириш мақсадида қўлланилиши билан изоҳланади. Попова (2014) солиқ потенциалини баҳолашнинг ягона методикасини ишлаб чиқишда қуйидагилар билан боғлиқ бўлган илмий асосланган бошқарув қарорлари қабул қилиш зарурлигини кўрсатиб ўтган: донор ҳудудлар ва дотацион ҳудудлар ўртасида ҳудудлараро трансфертлар тақсимланиши; ҳудудларни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш стратегиясининг ишлаб чиқилиши; амалдаги солиқ тизимининг миқдорий баҳоланиши ва уни янада ривожлантириш йўллари мавжудлиги; ҳудудлар даражасида тармоқлар кесими, шунингдек, солиқ потенциали динамикасининг шаклланиш позицияси бўйича таққослашдан фойдаланиш имкониятлари; солиқ рақобати позициясидан ҳудудларни баҳолаш имкониятини берувчи солиқ потенциалини давлатлараро таққосланиши. Тадқиқот методологияси Ушбу мақолада трансферт баҳоларнинг шаклланишини таҳлил қилишда мантиқий усул ва моделлаштириш усуллари, таҳлил ва синтез, норматив ёндашув, тизимли ва қиёсий таҳлил, статистик ва эконометрик таҳлил усулларидан фойдаланилган. Таҳлил ва натижалар Ўзбекистон Республикасининг жаҳон бозори иқтисодиётига интеграциялашиши иқтисодиётнинг тизимини жаҳон стандартларига мос шакллантиришни тақозо қилади. Трансферт баҳоларнинг шаклланиши (инглизча Funds Transfer Pricing, FTP) – бир- бирига ўзаро боғлиқ шахсларнинг корхонанинг бозор баҳосидан фарқ қилувчи ички баҳоларида товарлар ёки хизматларни амалга ошириши. У шахслар гуруҳига тегишли фойдани паст солиқ ставкалари амал қилаётган давлатдаги шахслар фойдасига қайта тақсимлаш имконини беради. Бу тўланадиган солиқларни энг паст миқдорга тушириш 14 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si мақсадида халқаро солиқни режалаштиришнинг энг содда ва кенг тарқалган усули ҳисобланади. Трансферт баҳолар давлат фискал ташкилотларининг назорат объекти ҳисобланади. 2022 йилнинг 1 январидан Трансферт нархни белгилашда солиқ назорати кучга кирди. (Солиқ кодексининг VI бўлими). Трансферт нархлар деганда ўзаро алоқадор тарафлар ўртасидаги битимларда шак