МУЛЬТИДИСЦИПЛИНАРНОЕ И МЕЖДИСЦИПЛИНАРНОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ МЕТАФОРЫ

Аннотация

In this article, the philosophical and linguocognitive theories of metaphor allow to study the creative principles of thinking in modern science, and their wide-ranging and interdisciplinary study is researched. The existence of a process of metaphorization in various fields of science, including sports, architecture, art, cinematography, politics, mathematics, physics, as well as from production-related fields such as advertising, marketing, service (names of hairstyles in hairdressers, names of dishes in restaurants) and its practical effectiveness is reflected in the article. Key words: empirical feature, cognitive mechanism, thinking, language and consciousness, productive, praxeological and creative features, socio-cognitive approach, metaphorization process. МУЛЬТИДИСЦИПЛИНАРНОЕ И МЕЖДИСЦИПЛИНАРНОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ МЕТАФОРЫ Аннотация. В данной статье философская и лингво-когнитивная теория метафоры позволяет изучить принципы креативности мышления в современной науке и исследуется их широкомасштабное и междисциплинарное исследование. Существование процесса метафоризации в различных областях науки, в том числе в спорте, архитектуре, искусстве, кинематографии, политике, математике, физике, а также в таких связанных с производством сферах, как реклама, маркетинг, сервис (названия причесок в парикмахерских, названия блюд в ресторанах) и его практическая эффективность, которые отраженны в статье. Ключевые слова: эмпирический признак, когнитивный механизм, мышление, язык и сознание, продуктивные, праксиологические и творческие особенности, социокогнитивный подход, процесс метафоризации. Metaforaning falsafiy va lingvokognitiv nazariyalari zamonaviy ilm-fanda tafakkurning yaratuvchanlik tamoyillarini oʻrganishga imkon berdi. Ayniqsa, metaforaning “emperik xususiyati 1 36 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ va uning tayanch kognitiv mexanizm sifatidagi roli”1 turli sohalarda amalga oshirilayotgan oʻxshatish, qiyoslash hamda yaratish asosidagi tizimli bogʻliqlik ushbu fenomen nomini olishiga sabab boʻldi. Har qanday sohadagi metaforik mahsulot, avvalo, til va tafakkurning oʻzaro hamohangligi natijasidir. Zero, tafakkurda paydo boʻlgan fikr dastlab tilda oʻz aksini topib, harakat orqali moddiylikka aylantiriladi. “Tafakkur – inson faoliyatining hamrohi. Tasavvurli tafakkur voqelikni bevosita aks topishidan boshqacharoq koʻrinishda kechadi va uning asosida xayoliy tasavvur yotadi. Bilvosita, xayolan tasavvur metafora, metanomiya va boshqa mental timsollar shakllanishiga sabab boʻladi.”2 Metaforaning koʻp aspektli va fanlararo oʻrganilishi badiiy asarlarda berilgan metaforalarning amaliy qiymatini belgilab, uning produktiv va praksiologik (natijali faoliyatga yoʻnaltiruvchi) xususiyatlarini aniqlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga inson ongining kreativ (yaratuvchanlik) faoliyati metaforizatsiya jarayoni bilan bogʻliq ekanligini namoyon etadi. Innovatsion gʻoyalar mamlakat rivoji uchun dolzarb boʻlgan bir paytda, mazkur jarayonni oʻrganish, tahlil etish va uning qonuniyatlarini aniqlash tilshunoslar oldida turgan muhim vazifalardan biridir. T.G.Popova va Ye.V.Kurochkinalar metaforaning kognitiv mexanizm sifatidagi xususiyatlarini yuqori baholab, quyidagicha fikr bildirshgan: “Метафора исключительно практична. Она может быть применена в качестве орудия описания и объяснения в любой сфере: в психотерапевтических беседах и в разговорах между пилотами авиалиний, в ритуальных танцах и в языке программирования, в художественном воспитании и в квантовой механике”3. Mazkur munosabat orqali metaforaning fanlararo oʻrganilish sabablarini tushuntirib beradi. Metaforik fikrlash nafaqat til va adabiyot sohasi vakillari, balki turli yoʻnalishda faoliyat yurituvchi insonlar tafakkurida ham mavjud boʻlib, maʼlum bir muammoli masalalarda oʻrinli yechim topishga koʻmaklashadi. Maqolada “OUT DOOR” nomini olgan taʼlimotning oddiy va sodda ijtimoiy tasvirlar orqali korxona ishchilariga mehnat faoliyatini yaxshilash qonuniyatlari yetkazilishi tushuntirilgan. Bunda ishchilar badan tarbiya jarayonida shunchaki oddiy mashqlar emas, balki mazkur taʼlimotni oʻtkazuvchi yetakchining tavsiyalari bajarilishi koʻrsatilgan. “Korxon – katta kema”, “savdo tizimida boʻlish, yelkanli kemada suzish demak, baʼzan suv sokin, baʼzan esa toshqinlarda barcha xavf ostida qoladi” kabi tasviriy holatlar gavdalantiriladi va ishchilarga shunday holatda qanday harakatlanishlari lozimligi tavsiya etiladi. Mazkur tasvirlar korxona kadrlarini kelajakka tayyorlash, jamoaviy faollikni yoʻlga qoʻyish va kasbiy faoliyatlari bilan birgalikda shaxsiy hayotga ham ruhan tayyorlanishda koʻmaklashadi. Ushbu maqolada asosiy eʼtibor yetakchi nutqiga qaratilgan, nutqda aks ettirilayotgan tasviriy ifodalar metaforadan iborat boʻlib, inson ongida turli tasavvurlar aks ettiradi. Matematik, fizik va ayni paytda falsafa, til sohalarida tadqiqotlar olib boruvchi olim YU.I.Manin metaforani ay