Нурматов Равшан Бегмаматович Демократик жараёнларни таҳлил қилиш маркази бош мутахассиси

Аннотация

Ушбу мақолада замонавий пробация институтининг роли таҳлил қилинади, унинг ташкилий-ҳуқуқий асослари, шунингдек, жиноий жазоларни ижро этиш самарадорлигини оширишга қаратилган ислоҳотлар кўриб чиқилади. Қайта ижтимоийлаштириш дастурлари, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг идоралараро ҳамкорлиги ва жамоат ташкилотларининг пробацияни шакллантиришдаги иштирокига алоҳида эътибор қаратилган. Мақолада пробация институтининг ҳуқуқни қўллаш контекстида эришилган ютуқларни ва келажакда юзага келиши мумкин бўлган муаммоли масалалар кўриб чиқилган. Калит сўзлар. Жиноят-ижроия тизими, пробация, жазони ўтагандан кейинги мослашув, рецидив жиноятчиликни олдини олиш, маҳкумлар. Ўзбекистонда пробация хизматининг шаклланиши мамлакатнинг жиноий-ижроия тизимини ривожлантиришда муҳим босқич ҳисобланади. Ушбу институт маҳкум шахсларни қайта ижтимоийлаштириб, кейинчалик жамиятга қўшилишини таъминлаш орқали такрорий жиноятчилик даражасини пасайтиришга қаратилган. Бироқ пробация тизими бир қатор муаммоларга дуч келмоқда, улар ҳам ташкилий-ҳуқуқий, ҳам ижтимоий-иқтисодий жиҳатларни қамраб олади. Таъкидлаш жоизки, маҳкумларни қамоқдан кейинги ҳаётга мослаштиришни жорий этиш ғояси янги эмас. XX аср бошларида айрим мутафаккирлар бу муаммони ҳал қилиш ҳақида ўйлаган эдилар. Жумладан, рус ҳуқуқшуноси ва психологи Сергей Викторович Позднишев шундай ёзган эди: “Ҳалол меҳнатга жалб қилиш, жиноятни такрорлашдан сақлаш мақсадига эришиш қийин бўлса керак, агар маҳкумлар озодликка чиққач ўз ҳолига ташлаб қўйилса” [1]. Ҳуқуқий асос мавжудлигига қарамай, бугунги кунда пробация хизмати ўз фаолиятининг айрим жиҳатлари етарли даражада тартибга солинмаганлиги билан тўқнашмоқда. Хусусан, тиббиёт муассасалари, ижтимоий ҳимоя органлари ва жамоат ташкилотлари каби турли давлат ва нодавлат институтлар ўртасидаги ҳамкорликни тартибга солишда бўшлиқлар мавжуд. Бу пробацияда бўлган шахсларни қўллаб- қувватлаш бўйича мувофиқлаштирилган сиёсат яратиш жараёнини мураккаблаштиради [2]. Бундан ташқари, пробация хизматини молиялаштириш ва ресурслар билан таъминлашнинг етарлилиги ҳам асосий муаммолардан биридир. Ҳудудларида маҳкумлар билан самарали ишлаш учун зарур бўлган малакали кадрлар етишмаяпти. Шу боис нафақат пробация хизматини молиялаштиришни кучайтириш, балки унинг ходимларини ўқитиш ва малакасини ошириш тизимини йўлга қўйиш, пробацияда бўлган шахсларни янада самарали назорат қилиш ва қўллаб-қувватлаш учун уларни қўшимча воситалар билан таъминлаш муҳимдир. Пробацияга нисбатан жамоатчилик муносабати ва ушбу тизимдан ўтган маҳкумларга нисбатан нохолислик ҳам жиддий муаммо ҳисобланади. Улар кўпинча 8 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si олдиндан шаклланган нотўғри фикрлаш ва камситишларга дуч келишади, масалан, ишга қабул қилинишда ёки кундалик ҳаётда. Муваффақиятли ижтимоийлашув учун жамоатчиликнинг фаол иштироки зарур, бу эса пробация ҳақида ахборот кампанияларини ўтказиш ва ижтимоий қўллаб-қувватлаш дастурларини яратишни ўз ичига олади. Ушбу муаммоли масалаларни ҳал қилиш қонунчиликни такомиллаштириш, пробация хизматининг моддий-техник базасини яхшилаш ва жамоатчилик муносабатларини янада инклюзивлик ва инсонпарварлик томон ўзгартиришни ўз ичига олган комплекс ва фанлараро ёндашувни талаб этади. Пробация хизмати олдидаги энг муҳим вазифалардан бири маҳкумларни қайта ижтимоийлаштиришнинг самарали дастурларини ишлаб чиқиш ва жорий этишдир. Бу дастурлар ишлаб чиқилиб, синовдан ўтказилиб, маҳкумларга жазони ўташ муассасасидан ташқаридаги ҳаётга мослашишда ёрдам беришга, уларни ишга жойлашиш учун зарур кўникмалар билан таъминлашга, ўқитиш ва касбий қайта тайёрлашда қўллаб-қувватлашга қаратилган бўлиши лозим [3]. Мазкур чора-тадбирларнинг муҳим қисми маҳкумларга ички зиддиятларни енгишда ёрдам берадиган, уларнинг қонунга итоаткор ҳаёт кечиришга интилишини кучайтирадиган ва такроран жиноят содир этиш эҳтимолини камайтирадиган руҳий қўллаб-қувватлаш ва маслаҳат беришдир. Маҳкумларни қайта ижтимоийлаштириш дастурларининг самарадорлигини ошириш учун ҳар бир иштирокчининг хавф ва эҳтиёжларини баҳолашнинг замонавий усулларини ишлаб чиқиш ва амалиётга татбиқ этиш зарур. Бундай ёндашув мазкур шахснинг жамиятга муваффақиятли қайтиши учун қандай аниқ қўллаб-қувватлаш ва (ёки) ўқитиш шакллари кераклигини янада аниқроқ белгилаш имконини беради. Бу чуқур руҳий ташхис текширувлари ва ижтимоий хавфларни баҳолаш натижаларига асосланган шахсий реабилитация режаларини ишлаб чиқишни ўз ичига олиши мумкин. Бундан ташқари, маҳкумларни озодликка чиққандан сўнг доимий равишда кузатиб бориш ғоят муҳим жиҳат ҳисобланади. Бу кураторлар ёки мураббийлар билан мунтазам учрашувларни, маиший масалаларда кўмаклашишни, шунингдек, оила билан қайта бирлашиш ва (ёки) ижтимоий алоқаларни тиклашни ўз ичига олиши мумкин. Узоқ муддатли кузатувга эътибор қаратиш стрессни камайтиради ва озодликдан маҳрум қилиш муассасасидан ташқаридаги ҳаётга аста-секин мослашишга ёрдам беради. Технологик қўллаб-қувватлаш ва рақамли ечимларни жорий этиш ҳам қайта ижтимоийлашув ж