FALSAFIY TERMINLARNING SEMANTIK XUSUSIYATLARI Berdibekova Hulkar Mavlonovna Abdulla Qodiriy nomidagi Jizzax davlat pedagogika universiteti

Аннотация

This article talks about the semantic features of philosophical terms in explanatory dictionaries. Key words: term, philosophy, semantic, sema, semema, lexical context, linguistics, metaphor, metonymy, synecdoche, task. Tilshunoslikda so`z semantikasidagi o`zgarish metafora, metonimiya, sinekdoxa, vazifadoshlik kabi ma`no ko`chish yo`llari bilan amalga oshiriladi. O`zbek tilida falsafiy terminlarning semantik usul bilan paydo bo`lishi o`zbekcha ko`pincha, o`zlashma so`zlar: arabcha, lotincha, yunoncha, fransuzcha so`zlarni yangi falsafiy termin ma`nosida qo`llashdan iborat. Bunga misol qilib quyidagilarni keltirish mumkin: Tilshunoslikka oid terminlar falsafa termini vazifasida kelishi mumkin: analogiya, kategoriya, sabab ergash gap, sifat, substrat, nisbiy, ikkilamchi, zamon, harakat nomi; -Iqtisod terminlari falsafa termini vazifasida kelishi mumkin: bazis, -Huquqshunoslikka oid falsafa termini vazifasida kelishi mumkin: analogiya, qonun; -Matematik terminlarning falsafa termini vazifasida kelishi mumkin: miqdor, irratsional; -Diniy terminlarning falsafa termini vazifasida kelishi mumkin: vahdat, haqiqat, panteizm. Semantik valentlikning yuzaga kelishida falsafiy terminlarning ham ahamiyati katta hisoblanadi. Semantik valentlikning vujudga kelishi uchun bir- biri munosabatga kirishayotgan, bog`lanayotgan ikki semamaning tarkibida bir xil semalar bo`lishi kerak. Masalan, kechki payt bog`lashuviga asos bo`lgan umumiy semani toppish uchun, birinchi navbatda, ikkala sememaning semik strukturasini toppish lozim. Kechki – “vaqt”, “tunning boshlanishi”, “kunning tugashi”, “quyoshning botishi”; payt - “vaqt”, “fursat, on”, “davr, zamon”, “qulay imkoniyat”. Shunday ekan, yuqoridagi “vaqt” semasi aynan, umumiy bo`lib, u kechki payt uchun asos bo`lgan. Semantik bog`langan ikki semema bir biri uchun belgilovchi leksik kontekst hisoblanadi. Polisemem leksema anglatayotgan barcha ma`nolarning-sememalarning sintagmatik imkoniyatlari, leksik kontekstlari bir-biridan farqli bo`ladi40. Demak, bundan ko`rinadiki, leksemalarning mazmun plani, sememalar va semalarning yuzaga chiqadigan imkoniyatlari farq qiladi. Buni tajriba falsafiy termini misolida ko`rib chiqamiz va leksik kontekstlari quyidagicha bo`lishi mumkin: 11 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Semema Leksik kontekst Tajriba 1, muayyan maqsadda amalga Tajriba o`tkazmoq, tajriba natijalari, oshiriladigan, bilish, aniqlash, sinash tajribada sinab ko`rmoq,… va sh.k.ga qaratilgan ish, faoliyat. Tajriba 2, amaliy ishda, hayotda Hayotiy tajriba, pedagogik tajriba, o`zlashtirilgan, orttirilgan bilimlar, ilg`orlarning tajribasini o`rganmoq, malakalar, o`quvlar majmui. tajribalarni o`rtoqlashmoq,… Tajriba 3, obyektiv dunyoni, voqelikni Hissiy tajriba, san`atkorning estetik amaliy jihatdan hissiy-empirik bilish tajribasi,… jarayoni; obyektiv dunyo va ijtimoiy amaliyot qonunlarining kishi ongidagi inkiosi. Tajriba 4, bir masala, yo`nalishda Yosh ijodkorning birinchi tajribasi, o`z dastlabki tarzdagi ish, harakat va g`azallariga o`zi taxmis yozish tajribasi,.. uning mahsuli. Sememalarni semalarga ajratishda izohli lug`atlardan foydalanish maqsadga muvofiq bo`ladi. Chunki, bugungi kungacha leksik ma`noni ma`no bo`lak;arga bo`lishda, sememalarni semalarga ajratishda O`zbek tilining izohli lug`ati muhim manbaa bo`lib xizmat qilmoqda. Quyidagi falsafiy terminlarni semik tahlilga tortamiz. Sabab- “vaj’, “bahona”, “bois”, “hodisa”. Tasavvur-“o`ylash”, “xayol qilish”, “ko`z oldiga keltirish”, “o`ylab zehnda gavdalantirish”. Semik tahlilda semalarni farqlovchi va birlashtiruvchi miqdori aniqlansa asosiy vazifa amalga oshirilgan bo`ladi. Bu falsafiy terminlarning birlashtiruvchi semalari yuzaga chiqqan.