Ijtimoiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi

Аннотация

Ushbu tadqiqotda dunyoqarashni shakllantiruvchi uch asosiy omil — din, mafkura va fan — o‘zaro ta’sirda qanday evolyutsiyalashayotganini tahlil qilamiz. Maqsad – O‘zbekiston aholisi, xususan yoshlar ongida bu omillar qaysi nisbatda namoyon bo‘layotganini aniqlash va ularning ijtimoiy-madaniy rivojlanish jarayoniga ta’sirini baholash. Aralashtirilgan uslubda olib borilgan izlanishlarda 2024 yilda respublikaning besh hududida o‘tkazilgan 1200 respondentli sotsiologik so‘rov, 30 ta yarim strukturaviy intervyu hamda o‘quv dasturlarining kontent-tahlili natijalari qo‘llanildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, diniy qadriyatlar axloqiy tamoyillarni mustahkamlasa, mafkura fuqarolik identifikatsiyasini yo‘naltiradi, fan esa tanqidiy tafakkur va innovatsion motivatsiyani rag‘batlantiradi. Mazkur omillar o‘rtasidagi muvozanat barqaror ijtimoiy taraqqiyot uchun zarur bo‘lib, ularni ta’lim siyosatiga integratsiya qilish ilmiy dunyoqarashni chuqurlashtiradi va dogmatik xatarlarni kamaytiradi. Kalit so‘zlar: dunyoqarash, din, mafkura, fan, tanqidiy tafakkur, O‘zbekiston, ijtimoiy identitet. Dunyoqarash – shaxs va jamiyatning borliq, inson va bilim haqidagi umumiy tasavvurlari tizimidir. O‘zbekiston singari ko‘p qatlamli madaniy tarixga ega mamlakatda bu tasavvurlar diniy meros, mustaqillik davridagi mafkuraviy konsepsiyalar hamda tez sur’atlarda rivojlanayotgan ilm-fan ta’siri ostida shakllanadi. Din, avvalo, axloqiy-psixologik me’yorlarni belgilab, ijtimoiy birlikni guvohlantiradi. Mafkura esa milliy g‘oya va davlat strategiyalari orqali fuqarolik o‘zligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Fan esa empirik dalillar va nazariy modellar yordamida voqelikni rasionallashtiradi, dogmatik fikrlashni cheklaydi. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda “Yangi O‘zbekiston” konsepsiyasi asosida modernizatsiya jarayonlari jadallashar ekan, bilimga asoslangan jamiyat modeli markaziy o‘ringa ko‘tarildi. Shu bilan birga, diniy faollik va mafkuraviy diskurs ham barqarorligini saqlamoqda. Bu sharoitda uch omilning o‘zaro nisbatini aniqlash nazariy va amaliy jihatdan dolzarb bo‘lib qolmoqda. Mazkur maqola quyidagi savolga javob izlaydi: Din, mafkura va fan o‘zaro kesishgan paytda O‘zbekistonda dunyoqarash qanday shakllanmoqda va bu jarayon taraqqiyot strategiyalariga qanday ta’sir ko‘rsatmoqda? Tadqiqot aralashtirilgan metodologiya asosida olib borildi. Birinchidan, 2024 yil mart– iyul oylarida Toshkent, Samarqand, Farg‘ona, Buxoro va Qoraqalpog‘iston hududlarida 1 200 nafar (18–35 yoshli) respondent o‘rtasida o‘tkazilgan onlayn-anketa orqali diniy e’tiqod, mafkuraviy orientatsiya va fan-innovatsiyaga munosabat o‘lchandi. Likert shkalasi (1–5) yordamida har bir omilning sub’ektiv ahamiyati baholandi. Ikkinchidan, tanlab olingan 30 nafar mutaxassis – ilohiyotchi, sotsiolog, falsafa doktori hamda ta’lim siyosati maslahatchilari bilan yarim strukturaviy suhbatlar tuzildi. Uchinchi bosqichda 2020–2024 yillar mobaynida oliy ta’lim muassasalarining “Ijtimoiy gumanitar fanlar” bo‘yicha o‘quv rejalari kontent-tahlil qilinib, diniy bilim, mafkuraviy modul va ilmiy metodologiya ulushlari solishtirildi. Anketa ma’lumotlari SPSS 28 paketida faktorial tahlil va korrelyatsiya usullari orqali qayta ishlanib, intervyular NVivo 14 dasturida tematik kodlandi. Kontent-tahlil uchun GOST 7.32–2017 talablari asosida tayyorlangan maxsus matn-indikator jadvallari qo‘llanildi. Etika 119 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si nuqtai nazaridan ishtirokchilarning anonimligi ta’minlanib, Shahrisabz davlat pedagogika instituti huzuridagi Etika kengashi (Farmon № 04/22-2024) ruxsati olindi. Kvazimetodik faktorial tahlil uchta asosiy omil klasterini aniqladi. “Diniy-axloqiy vektor” yuqori baholangan (o‘rtacha 4,2) bo‘lib, respondentlar ibodat amaliyoti va diniy marosimlarning shaxsiy qarorlarida hal qiluvchi o‘rin tutishini e’tirof etdi. “Mafkuraviy- fuqarolik vektori” (3,6) davlat ramzlari, tarixiy qahramonlar va “milliy uyg‘onish” diskursiga sodiqlik orqali namoyon bo‘ldi. “Fan-tadqiqot vektori” (3,9) akademik ishonchlilik, empirik dalil va innovatsion texnologiyalarga ijobiy munosabatni ifodaladi. Korrelyatsiya ko‘rsatkichlari diniy e’tiqod va mafkuraviy sodiqlik o‘rtasida r = 0,48 (p < 0,01) musbat bog‘liqlikni ko‘rsatdi, fan bilan esa ularning aloqasi o‘rtacha darajada cheklangan (r ≈ 0,22). Intervyular diniy qadriyatlar, ayniqsa oilaga oid axloqiy normalarni tartibga solishda asosiy mezon bo‘lib xizmat qilishini tasdiqladi. Mutaxassislar din va mafkuraning “normativ” tabiatini ta’kidlab, ularning jamiyatni integratsiyalovchi rolini alohida qayd etdilar. Shu bilan birga, fan metodologiyasining ta’lim tizimiga chuqur singdirilishi tanqidiy tafakkur ko‘nikmalarini mustahkamlashi va mafkuraviy-diniy stereotiplarni konstruktiv ravishda qayta ko‘rib chiqishga undashi mumkinligi qayd etildi. Kontent-tahlil natijalariga ko‘ra, bakalavriat o‘quv rejasida ijtimoiy-gumanitar blokning o‘rtacha 26 foizi fan metodologiyasi va ilmiy tadqiqot asoslariga, 1