– til biliminde heshqanday qol menen uslap bolmaytuǵın túsiniktegi sózler

Аннотация

– til biliminde heshqanday qol menen uslap bolmaytuǵın túsiniktegi sózler. Máselen: sezim, bilim, kúsh hám basqalar ulıwma túsinikte qol menen uslap, kóz benen kóriw múmkin emes. Bunday sózlerdi anıq emes sózler dep te abstrakt sózler dep te júritedi. Demek, usı tárizde termin bolıp qáliplesiwi tildiń definitivlik xızmeti. Analiz – tilde qanday da bir sózdiń tórkinin izertlestirip úyreniw procesi. Bul termin til biliminen basqa medicinada da qollanıladı. Demek, bul processler qaysı tarawda bolmasın uqsas processler, sonlıqtan da dál birdey atama menen atalıp tur. Bul processke basqa uqsas uǵımdaǵı termindi qollanıw múmkin emesligi onıń definitivlik xızmetin kórsetip tur. Anıqlawısh – til biliminde gáp aǵzalarınıń bir túri. Yaǵnıy ózinen keyin keletuǵın aǵzalardı anıqlap kórsetedi. Bul sózdi basqası menen awıstırıp bolmaydı. Dál sol uǵımdı beretuǵın termin bolǵanlıqtan onıń definitivlik xızmeti kórinip tur. 99 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Atawısh – til biliminde atap kórsetiwshi sózlerge qollanılatuǵın termin. Atawısh sózler, atawısh feyil kórinisinde qollanıladı. Demek, bul sóz de arnawlı uǵımdı, arnawlı túsinikti bildiriwi onıń definitivlik xızmetin kórsetedi hám onıń termin sóz ekenligin tastıyıqlaydı. Demek, tildiń definitivlik xızmeti sózlerdiń anıq dál uǵımdı ańlatıp turǵanın, haqıyqatında da termin sóz ekenligin dálilleydi. Al barıw, keliw, aytıw, júriw sıyaqlı sózler qanday da bir qubılıs, waqıyanı atap kórsetiw ushın ǵana qollanılatuǵın sóz. Olardıń ornına basqa ekvivalentlerin almasıp qollana beriw múmkin. Bul birliklerdi ataw procesi bolsa nominativlik xızmeti dep júritiledi. Demek, joqarıdaǵı mısallardan kelip shıǵıp sonı biliw múmkin, tildiń definitivlik xızmeti sózlerdiń termin sıpatında tán alınǵanlıǵın túsindiredi hám tastıyıqlaydı. Joqarıda keltirilgen mısallar qaraqalpaq tilindegi lingvistikalıq terminler bolıp, olar haqqında kóbirek anıqlama keltiriw múmkin. Óytkeni, tilshi ilimpazlar hárbiri túrlishe pikirler keltirip ótken. Degen menen, olardıń naǵız tastıyıqlanǵan, óz dálillerine iye dál nusqası bar. Sonıń menen birge, terminler qısqalıqtı hám anıqlıqtı súyedi. Tildiń nominativlik hám definitivlik xızmetin bir ǵana lingvistikalıq terminler mısalında emes, al basqa tarawlarda da túsindiriwimiz múmkin. Sebebi, hárbir tarawdıń óziniń qollanatuǵın terminleri bar, qollanılıw shegarası bar. Bazı bir ilimpazlar terminniń tiykarǵı belgisi retinde onıń professionallıq (kásiplik) mánisin, professionallıq uǵımdı ańlatatuǵının kórsetedi. Durıs, hárqanday termin adam iskerliginiń anaw ya mınaw professionallıq tarawında, kásiplik turmıs tarawında dóreydi hám aktiv qollanıladı. Máselen, terapiya, okulist degen atamalar medicinalıq-professionallıq turmıs tarawına tiyisli usı tarawda ózlestirilgen leksikalıq birliklerden ibarat, kelisim, shártnama, dekloraciya jámiyetlik-siyasiy qatnas tarawında payda boldı, sózlik sostavta jámiyetlik-siyasiy terminler xızmetinde paydalanıladı [1,14]. Demek ilimpazlardıń pikirinshe terminlerdiń qáliplesiwi kásiplik tarawlarǵa da payda bolǵan. Tikkeley kásipke baylanıslı atamalardı ataw terminlerdiń júzege keliwine sebepshi bolǵan. Biziń pikirimizshe de, terminlerdi tarawlarǵa bólip, qollanılıw shegarasın bilmey turıp tolıq úyreniw qıyın. Sebebi, sol terminlerdiń dál anıqlamasın beriw de tikkeley sol tarawǵa barıp tireledi. Bunnan tısqarı terminler haqqında sóz bolǵanda, V.G.Belinskiydiń sózin de este tutıwımız shárt: “Termin dúziwde barlıq waqıtta óz ana tilimizdiń sóz baylıǵınan paydalana beriw múmkin emes” [2,24]. Haqıyqatında da, hárbir uǵımdı bir tilden bir tilge awdarma islew múmkin emes. Awdarma islew imkaniyatı bolsa da, tap sol mánis-mazmundı bermeytuǵın termin sózler bar. Yaǵnıy bunday sózlerdi bir tilden bir tilge heshqanday ózgerissiz awdarma islep bolmaydı. Al, kásip yaki tarawlarǵa baylanıslı qollanılıp júrgen terminlerdiń barlıǵı da ana tilimizge tiyisli emes. Ásirese, búgingi rawajlanǵan dáwirde túpkilikli sózlerimizden terminler sistemasın dúziw múmkin emes. Dáwir rawajlanǵanı sayın jańa sózler kirip kelmekte, jańa sózler tarawlardaǵı jańa terminler sıpatında qáliplesip qalmaqta. Usı orında kirip kelip atırǵan hárbir sózdi de termin dep alıp qaraw qáte. Joqarıda kórsetip ayrıqsha atap ótken tildiń nominativlik hám definitivlik xızmeti terminlerdi ayırıp alıwda úlken áhmiyetke iye. Olar sóz mánisi, túsinik hám uǵımlarǵa qaray termindi tastıyıqlaydı. Ásirese, definitivlik xızmet sáykes uǵımlardı arnawlı túrde ataydı hám sózlerdi termin sóz sıpatında qabıl etiwge sebepshi boladı. Keltirip ótilgen mısallar hám de pikirler tildiń nominativlik hám 100 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si definitivlik xızmeti haqqında jeterlishe maǵlıwmat bola aldı dep oylaymız. Biziń pikirimizshe, nominativlik hám definitivlik xızmetler terminlerdi ayırıp alıwda ayrıqsha áhmiyetke iye. Bunı lingvistikalıq terminler mısalında dálelley aldıq. Terminlerdi basqa sózlerden ayırıp alıwda, demek