ТАКОМИЛЛАШТИРИШ БЎЙИЧА АЙРИМ МАСАЛАЛАР Адилов Бахрамбек Кахрамонович

Аннотация

the article presents an analysis of the compliance of criminal-executive legislation with international standards, examines legislative acts regulating this activity and their types, highlights the prospects for improving laws and by-laws in the field of execution of criminal penalties, mechanisms for their implementation, and also provides proposals and recommendations for their implementation in practice. Key words: law, criminal-executive code, punishment, activity, institution, legislative acts, right, protection, convicted person, execution, principle, norm, improvement. Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-ижроия кодексида [1] жиноят-ижроия қонунчилиги Ўзбекистон Республикаси Конституциясига асосланиши (1-м. 1-қ.), халқаро ҳуқуқнинг жазони ижро этиш ва маҳкумлар билан муомалада бўлишга тааллуқли принцип ва нормаларини инобатга олиши (4-м.1-қ.) белгиланган. Бундан ташқари, Президентнинг “Жиноят-ижроия қонунчилигини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида” [2]ги қарори билан маъқулланган 163 “2019–2021 йилларда Ўзбекистон Республикаси жиноят-ижроия қонунчилигини такомиллаштириш концепцияси”нинг 1.1-бандида жиноят-ижроия қонунчилигини унинг халқаро стандартларга мувофиқлигии нуқтаи назаридан инвентаризация қилиш ҳамда норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар базасини кенгайтириш назарда тутилган. Шу асосда жазони ижро этиш фаолиятини тартибга соладиган амалдаги қонун ҳужжатларининг ўзига хос жиҳатларини атрофлича ўрганиш ҳамда ундаги номувофиқликлар ва бўшлиқларни бартараф этиш чораларини кўриш мақсадга мувофиқдир. Ана шундай масалалардан бири жиноят-ижроия қонунчилигининг асосий ҳужжати ҳисобланган, Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-ижроия кодексининг номланиши билан боғлиқ ҳисобланади. Ушбу кодекс давлат тилида – “Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-ижроия кодекси” деб, рус тилида – “Уголовно- исполнительный кодекс Республики Узбекистан” деб номланган. “Кодекснинг номи давлат тилидан рус тилига “Преступление исполнительный кодекс Республики Узбекистан” деб таржима қилинади. Кодекснинг номини рус тилидан ўзбек тилига сўзма-сўз таржима қилиб бўлмайди. Чунки, “уголовно” (“уголовный”) сўзининг маъносини айнан акс эттирувчи сўз мавжуд эмас. Бундан ташқари, “уголовно” (“уголовный”) сўзи халқаро термин сифатида эътироф этилмаган, шунингдек ўзбек тилининг луғатига киритилмаган” [3]. Жиноят-ижроия кодексининг давлат ва рус тилларидаги номлари мазмунан ўзаро мувофиқ бўлмай, ўзбекчаси тўғри маъно ҳам англатмайди (“жиноят-ижроия” атамаси жиноятни бажариш, жиноят қилиш деган маъноларни билдиради). “Таъкидлаш жоизки, “уголовный” тушунчаси ҳуқуқий терминологияга ХVIII асрнинг охирги чорагида кириб келган бўлиб, ушбу атаманинг келиб чиқиши (этимологияси) ҳозиргача аниқланмаган. Жиноят ҳуқуқи назариясида “уголовный” тушунчасининг мазмуни ва келиб чиқиши бўйича қатор илмий фаразлар илгари сурилган. А. Сайдалиев жазони ижро этиш ва пробация фаолияти ўзаро боғлиқ бўлганлиги боис ушбу соҳалар битта Кодекс асосида ҳуқуқий тартибга солиниши мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаган ҳолда, янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Жиноят-ижроия кодексини “Ўзбекистон Республикасининг Жазони ижро этиш кодекси” деб номлашни таклиф этган [3]. Унинг таъкидлашича, “таклиф этилаётган ушбу ном Кодекс билан тартибга солинадиган масалалар доирасини кенгайтириш, хусусан пробацияга алоқадор қуйидаги асосий масалаларни ҳуқуқий тартибга солиш имконини беради: пробация назоратидаги шахсларнинг ҳуқуқий ҳолати; пробация органлари ва уларнинг ваколатлари; пробация органлари фаолиятини назорат қилиш тартиби; пробация назоратини амалга ошириш тартиби; пробация назоратидаги шахсларни ахлоқан тузатиш воситалари ва уларни қўллаш тартиби; пробация назоратидаги шахсларни ижтимоий мослаштириш воситалари ва уларни қўллаш тартиби; пробация назоратидаги шахсларнинг қайта жиноят содир этиш хавфини аниқлаш ва бунга йўл қўймаслик бўйича профилактик чора-тадбирларни амалга ошириш; маҳкумларни пробация органлари ваколати доирасига ўтказиш тартиби ва шартлари; пробация назоратидаги шахсларни жазони ижро этувчи муассасалар ваколати доирасига ўтказиш тартиби ва шартлари кўрсатилган. Янги таҳрирдаги Жиноят-ижроия кодексининг номланиши бўйича илгари 164 сурилган таклифнинг инобатга олиниши замонавий халқаро стандартлар ва илғор хорижий тажрибани миллий қонунчиликка имплементация қилиш, қонунчиликдаги ҳуқуқий бўшлиқ ва зиддиятларни бартараф этиш билан бирга, жазони ижро этиш ва пробация фаолияти соҳаларида яхлит самарали тизимни йўлга қўйишга хизмат қилади” [3]. Дархақиқат, ушбу кодексда нафақат асосий ва қўшимча жазолар ҳамда пробация назорати тарзидаги жиноят-ҳуқуқий таъсир чорасини ижро этиш, балки бошқа жиноят- ҳуқуқий таъсир (вояга етмаган шахсларга нисбатан мажбурлов чоралари, тиббий йўсиндаги мажбурлов) чораларини ҳам қўллаш тартиби ва шартлари белгиланган. Бундан ташқари, асосий жазо чоралари, қўшимча жазо чоралари ва бошқа жиноят- ҳуқуқий таъсир чоралари (вояга етмаган шахсларга нисбатан мажбурлов чоралари, тиббий йўсиндаги мажбурлов чоралари, пробация назорати)ни умумий тав