АНАЛИЗ ФРАЗЕОЛОГИЗМОВ, СОХРАНЯЮЩИХ И ФОРМУ, И СОДЕРЖАНИЕ В ПРОИЗВЕДЕНИИ МАХМУДА КАШГАРИ «ДЕВОНУ ЛУГЪОТИТ ТЮРК»

Аннотация

Mahmud Kashgari's work "Devonu Lugotit Turk" is a work created in the history of the Uzbek language. The scientist worked on this work for many years, traveled around the country and collected material for many years. , determined their residences, influence and carefully studied the characteristics of their languages. Accordingly, a deep study of this work is the main task of science. Key words: "Devonu Lugotit Turk" work, idiom. АНАЛИЗ ФРАЗЕОЛОГИЗМОВ, СОХРАНЯЮЩИХ И ФОРМУ, И СОДЕРЖАНИЕ В ПРОИЗВЕДЕНИИ МАХМУДА КАШГАРИ «ДЕВОНУ ЛУГЪОТИТ ТЮРК» Аннотация. Произведение Махмуда Кашгари «Девону Луготит Тюрк» — произведение, созданное в истории узбекского языка. Ученый много лет работал над этой работой, много лет путешествовал по стране и собирал материал, определял их места жительства, влияние и тщательно изучал особенности их языков. Соответственно, глубокое изучение этой работы является основной задачей науки. Ключевые слова: произведение «Девону Луготит Тюрк», идиома. Qоrахоniylаr dаvrining eng аsоsiy аdаbiy vа lingvistik yodgоrliklаridаn biri Mаhmud Qоshg`аriyning “Dеvоnu lug`аtit turk” nоmli qоmusiy аsаridir. Bu аsаr turkiy tillаrning o`shа dаvrdаgi fоnеtikаsi, lеksikаsi, grаmmаtikаsi, diаlеktаl хususiyatlаri hаqidа to`lа mа’lumоt bеruvchi qimmаtli mаnbаdir. Shu bilаn birgа turkiy хаlqlаrning хаlq оg`zаki ijоdi nаmunаlаrini аks ettirgаn yirik bаdiiy аsаrdir. “Devonu lug`otit turk” dagi maqollarni hozirgi davr nuqtai nazaridan 2 turga ajratish mumkin: I. “Devonu lug`otit turk” da ham, hozirda ham mavjud bo`lgan maqollar. Bu o`z navbatida uchga bo`linadi: I. 1. “Devonu lug`otit turk”dagi shaklini ham, mazmunini ham saqlagan maqollar. “Devonu lug`otit turk” da mavjud bo`lib, hozirda iste’moldan chiqqan maqollar: 6 4 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 1. Анасї тӭшlӱк jywқa janap, оғлї тӓтiк қоша қапар – onasi hiyla qilib yupqa non yopsa, bolasi ziyraklik qilib qo`sha-qo`sha (ikkita-ikkitadan) og`ziga soladi [III, 41]. 2. Jaгїн ӭрсӓ кӭрӭ1 jундакї тӭгiр – dushmaningda bo`lsa ham mol bo`lsin, eng kami dushman otining tezagi tegadi, uni yoqib foydalanasan [III, 51]. 3. Бор болмазїн cipкӓ болма – sharob bo`lishdan oldin sirka bo`lma [III, 133]. 4. Сӱгӱт сӧлliӊӓ қазїӊ қасїӊа – tol daraxti uchun namlik qancha yaxshi bo`lsa, qayin daraxtiga qattiqlik shuncha munosib [III, 148]. 5. Japїн булганса, ӭl булғанур – kift suyagiga kulfat yetsa, mamlakatga kulfat yetadi [III, 28]. 6. Таз ат тафарчї болмас – terisi yo`l-yo`l olacha ot yuk tashiydigan bo`lmaydi. Chunki uning tirnog`i yomondir [III, 163]. 7. Бiр тоjїн башї агрїса қамуғ тоjїн башї ағрїмас – bir din boshlig`ining boshi og`risa hamma din boshliqlarini boshi og`rimaydi. Bu maqol o`rtoqlari orasida ular yegan narsani yeyishdan tortingan kishilarga nisbatan qo`llaniladi [III,184]. 8. Iм бilсӓ ӭр ӧlмӓс – im bilsa er o`lmas (kishi yashirin belgini bilsa, nohaq o`lmaydi) [I, 74]. 9. Кӱндӓ iрӱк joқ, бӭгдӓ қїjїқ jоқ дейдилар – quyosh kulchasida darz (teshik) yo`q bo`lganiday, bek va’dasida ham xilofgarchilik qaytish yo`q [I, 100]. 10. Jїpaқ jӭp саwїн арқїш кӭlдӱрӱр – uzoq shahar (yer) xabarini karvon keltirar [I, 122]. 11. Чақса тӱтӱнӱр, чалса бiliнӱр — chaqmoq tosh chaqilsa, olov tutadi, so‘z eshitilsa, maqsad bilinadi [II, 31]. 12. Ӭl қалдї тӧрӱ қалмас - shahar tashlanar, rasmi tashlanmas. Bu maqol odam rasmga qarab ish qilishiga undab aytiladi [II, 32]. 13. Tӱтӱшмӓгїнчӓ тӱзӱlмӓc тӱбiрмӓгїнчӓ ачилмас Urushmaguncha, qarshilashmaguncha, yarash bo‘lmaydi, shamol qo‘zg‘olmaguncha, havo ochilmaydi. Bu maqol qarshilashgan ikki kishi orasini kelishtirish ulfatlashtirish istagan kishiga nisbatan qo‘llanadi [II, 75]. 14. Тӱтӱн қопурса, iшlӓнӱp — kim tutunni qo‘zg‘otsa, o‘ziga tutaydi. Bu maqol biror fitnani qo‘zg‘atgan kishiga ham u Ӭwliк тозғурса кӧзi jолқа болур fitna alami yetadi, degan maqsadda qo‘llanadi [II, 75]. 15. Ӭwliк тозғурса кӧзi jолқа болур — uy egasi mehmonni to‘ydirsa, mehmon ko‘zi ketishga otlanib, yo‘lda bo‘ladi. Bu maqol ziyofatdan so‘ng ketmoq uchun uzr so‘ragan mehmonga nisbatan qo‘llanadi [II, 205]. 16. Татсїз тӱрк болмас, башсїз бӧрк болмас. Forslar bor yerda turklar albatta bor. Boshsiz bo‘rk bo‘lmagani kabi, turksiz fors bo‘lmaydi. Bosh bor yerda bo‘rk, albatta, bor [II, 306]. 17. Қiлiч татiқса iш jунчiр, ӭр татiқса ӭт тунчiр — qilich zanglasa, botirning holi yomon bo‘ladi. Chunonchi, turk eronli axloqi bilan yursa, go‘shti o‘zgaradi – hidlanadi. Bu maqolni botirlikka undalgan kishi haqida har jinsning o‘z jinsi bilan yashashi haqida aytiladi [II, 326]. 18. Опрақ jасїқдїн тозлуғ ja чїқар — eski yoy idishidan buklangan yoy ham chiqadi [II, 24]. 6 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 19. Kiмiн бilа қаш боlса, jашїн jақмас (ҳикматли сўз) — qosh toshi (u bir oq, tiniq toshdir, odamlar uni uzukka ko‘z qilib taqadilar) kimda bo‘lsa, unga chaqmoq zarar bermaydi. Chunki u tos