Рақамли ер тузиш – қишлоқ хўжалигини илмий- технологик ривожлантиришнинг муҳим омили

Аннотация

Мақолада аналитик таҳлил ва илмий мушоҳада усулларидан фойдаланилган ҳолда республика қишлоқ хўжалиги ерларидан оқилона ва самарали фойдаланишни ташкил этиш, қишлоқ хўжалиги айланмасидан чиқиб кетган суғориладиган экин майдонларини қайтариш, турли˗туман қишлоқ хўжалиги ердан фойдаланишларни ташкил этиш ва қайта ташкил этиш бўйича бажариладиган ер тузиш ишларини рақамлаштиришга доир қатор илмий˗амалий тавсиялар берилган, уларни амалга ошириш механизмлари асосланган. Калит сўзлар: ер майдони, экин, ер тузиш, лойиҳа, рақамлаштириш, ер тури, рақамли ер тузиш, дарахтзорлар, самарали, оқилона Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Кадастр агентлигининг берган маълумотларига қараганда, 2022 йил 1 январь холатига мамлакат бўйича қишлоқ хўжалиги мақсадларига мўлжалланган ерлар майдони 27148,5 минг гектарни ташкил этиб, унинг 22116,1 минг гектарини қишлоқ хўжалиги ер турлари, 3694,9 минг гектарини суғориладиган ерлар ташкил этади. Экин ерларининг жами 4016,1 минг гектарни,шундан 104 “O‘zbekistonda yer resurslarini boshqarishning ustuvor yo‘nalishlari: muammo va yechimlar” суғориладиган экин ерларининг майдони 3247,9 минг гектарни, суғорилмайдиган (лалми) экин ерларининг майдони 768,2 минг гектарни ташкил этади [7]. Маълумки, қишлоқ хўжалиги ер майдонларидан, айниқса суғориладиган ерлардан фойдаланишни яхшилаш, улар унумдорлигини тиклаш ва доимий равишда ошириб бориш мамлакатда озиқ-овқат хавфсизлигини, аҳолини бундай маҳсулотлар билан барқарор таъминлашнинг муҳим шартидир. Аммо кейинги 25- 30 йил давомида бундай ерлардан фойдаланиш тартибини бузилиши, бундай майдонлардан фойдаланишни оқилона ва самарали ташкил этишга йўналтирилган ер тузиш ишларини етарли даражада олиб борилмаганлиги, ишлаб чиқилган ер тузиш лойиҳаларини амалга оширишдаги камчиликлар натижасида йиллар давомида суғориладиган экин майдонларининг катта қисми, расмий маълумотларга қараганда, 298,0 минг гектари [7] асоссиз равишда қишлоқ хўжалиги айланмасидан чиқиб кетган. Бундай ерларни қишлоқ хўжалигига қайтариш, фойдаланилаётган ер майдонларини оқилона ва самарали ташкил этиш, қишлоқ хўжалик корхоналарини ташкил этиш ва қайта ташкил этиш каби ранг баранг масалаларни тезкор ва кўп сонли вариантларда ҳал қилиш, сўзсиз ер тузишда рақамли технологияларни қўллашни талаб қилмоқда. Бу эса, ўз навбатида, ушбу муаммога бағишланган илмий тадқиқотлар олиб бориш заруриятини туғдиради. Маълумки, ер тузиш қуйидаги асосий турларга бўлинади [1,4]: • истиқболга мўлжалланган ер тузиш ишлари; • лойиҳаолди ер тузиш ишлари; • хўжаликлараро ер тузиш ишлари; • хўжаликда ички ер тузиш ишлари. Очиқ ойдин равшанки, Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалиги учун асоссиз қишлоқ хўжалиги айланмасидан чиқиб кетган ерларни қайтариш каби имкониятдан фойдаланмасдан, бундай ерларни ресурс салоҳиятини баҳоламасдан, бундай қишлоқ хўжалиги ерларига бўлган мулкчилик муносабатларини расмийлаштирмасдан ва уларни худудий жиҳатдан тўғри ташкил этмасдан туриб иқтисодиётда маълум бир муваффақиятларга эришиш жуда мушкул. Шу сабабли ҳам ер тузиш давлатнинг аграр сиёсатини амалга оширишнинг бош, асосий механизми, қишлоқ хўжалигини рақобатбардошлигини оширишнинг муҳим омили 105 “O‘zbekistonda yer resurslarini boshqarishning ustuvor yo‘nalishlari: muammo va yechimlar” бўлиши ва иқтисодиёт тармоқларининг умумий тизимига мос келиши зарур. Шундай экан, олиб борилган тадқиқотда илмий мушоҳада, аналитик таҳлил ва хулосалаш усулларидан кенг фойдаланилган. Илмий натижалар ва муҳокама. Ер тузиш ишлари турларининг ранг баранглиги, катта миқдорлардаги ахборотларни қайта ишлаш ва бир тизимга келтириш зарурлиги, ер тузиш чизмалари ва лойиҳаларини ишлаб чиқишнинг мураккаблиги ҳамда кўпвариантлилиги, қишлоқ хўжалигини кўп тармоқлилиги ва ишлаб чиқаришнинг ранг баранглик характери рақамли ер тузиш технологияларини қўллашни талаб қилади ва бу холат ер тузишнинг умумий кўринишини тубдан ўзгартириб юборади. Иккинчи томондан, иқтисодиёт тармоқларини бугунги жадал ривожланиши, рақамли технологияларни кундалик турмушга шахдам кириб келаётганлиги, Ўзбекистон Республикасида ҳам рақамли иқтисодиётга ўтиш бўйича олиб борилаётган давлат сиёсати ер тузиш ишларини ҳам рақамли тарзда бажаришнинг илмий-методологик масалаларини тадқиқ қилиш ва натижаларини янги типдаги ер тузишга сафарбар қилиш заруриятини туғдирмоқда. Бундай шароитда ер тузувчи мутахассис энди оддий ерларни чегараловчи мухандисдан катта миқдорлардаги геоахборот массивларини олиш, қайта ишлаш ва бошқариш имкониятларига эга бўлган мухандис- геоматикка айланади [5,6 ]. Юқоридаги мақсадга эришиш, энг аввало, Қишлоқ хўжалик вазирлиги томонидан рақамли ер тузишнинг бош ахборотли ресурси бўладиган “Қишлоқ хўжалиги аҳамиятига молик ерлар тўғрисидаги республика Ягона ахборотлар тизимини яратиш ва ишга тушириш заруриятини туғдиради. Эътироф этиш зарурки, бундай тизим кейинги йиллари ушбу вазирлик тасарруфидаги илмий лойиҳалаш ташкилотлари томонидан яратилмоқда ва маълум натижалар олинмоқда. Албатта, ушбу тизимни тўлиқ ва сифатли яратилиши ер тузиш и