Собирова Моҳинур Зафар қизи

Аннотация

ушбу мақолада бўлажак педагогларда ижтимоий компетентликни шакллантириш юзасидан олиб борилаётган илмий тадқиқотлар шарҳи, компетентлик тушунчасининг мазмуни ва моҳияти баён этилган. Шунингдек. мақолада хорижий ва МДҲ мамлакатлари, чунончи республикамиз олимларининг компетентликни шакллантириш методикалари ҳақида сўз юритилган. Калит сўзлар: компетентлик, педагогик компететлик, ижтимоий компетентлик, қобилият, педагогик маҳорат. Аннотация: В данной статье представлен обзор научных исследований, проводимых по вопросам формирования социальной компетентности у будущих педагогов, описывается содержание и сущность понятия компетентности. Также. в статье говорится о методах формирования компетентности учёных стран дальнего и ближнего зарубежья, например нашей республики. Ключевые слова: компетентность, педагогическая компетентность, социальная компетентность, способности, педагогическое мастерство. Annotation: This article provides general information about scientific research conducted on the formation of social competence in future teachers, and highlights the content and essence of the concept of competence. Also. The article talks about methods for improving the qualifications of scientists from countries far and near abroad, for example, our republic. Key words: competence, pedagogical competence, social competence, abilities, pedagogical skills. Бугунги шиддаткор замонда педагоглар давр билан ҳамнафас яшамоғи ва энг сўнгги янгиликларни ўз фаолияти жараёнида муваффақиятли қўллай олиши лозим. Чунки, бугунги глобал таълим жараёни ўзига хос, ўзгарувчан ҳамда кўп қирралидир. Хорижий тадқиқотчи олимлар S.N.Kerkhoffa, M.E.Cloudb [6], Ye.O.Modlo, S.O.Semerikov, P.P.Nechypurenkoлар [8] ўз ишланишларида компетентликни шахс асосий қобилиятларининг йиғиндиси ва педагогик жараённи ҳаракатга келтирувчи омил деб ҳисоблайдилар. Шунингдек, МДҲ давлатларининг кўплаб олимлари, жумладан, А.В.Козырева [5], Э.Ф. Зеер [2] ва И.А. Зимняялар [3] изланишларида компетентликнинг мазмун-моҳияти очиб берилиши билан бирга, унинг турлари, шакллантириш йўллари баён қилинади. Компетенция – бирон-бир нарсани яхши, самарали, кенг доирадаги контекстда юқори даражадаги ўзини ўзи бошқариш, ўзини акс эттириш, ўзини ўзи қадрлаш, вазиятлар ва атроф-муҳит динамикасига тезкор, эгилувчан ва мослашувчан муносабат билан бажариш қобилияти” [1;75-76]. В.И. Байденко фикрича, компетенция шахснинг турли вазиятлар ва атрофдаги воқеа- ҳодисаларга мослашувчанлик малакасига эгалигидир. 24 Э.Ф. Зеер эса компетентликни қуйидагича изоҳлайди: маълум бир соҳада муваффақиятли фаолият олиб бориш учун потенциалини (билим, кўникма, тажриба, шахсий фазилатлар ва бошқаларни) амалга ошириш истаги ва қобилиятини (тайёрлигини) тавсифловчи шахснинг ажралмас хусусиятидир [3;6]. Ю.Г.Татур ёндашувича: компетентлик - шахснинг билим, кўникма ва малакаларини маълум бир фаолиятда қўллаш қобилиятидир, деб тушунтиради [10;19]. Демак, юқоридаги фикр ва мулоҳазаларни ўрганган ва таҳлил қилган ҳолда шуни таъкидлашимиз лозимки, компетенциянинг асоси билимдан иборатдир. Билим эгаллаш эса бўлажак ўқитувчиларнинг асосий вазифасидир. Кейинги йилларда мамлакатимиз педагог олимлари томонидан ҳам педагогик компетентликни шакллантириш муаммосига бағишланган тадқиқот ишлари жадал суръатларда олиб борилмоқда. Бу борада Н. А. Муслимов, М.Ҳ.Усмонбоева, М.Т. Мирсолиева, Н.Н. Каримоваларнинг илмий тадқиқот ишлари диққатга сазовор. Чунончи, Н.А.Муслимов, М.Ҳ.Усмонбоева, Д.М.Сайфуров, А.Б.Тўраевлар томонидан нашр этилган “Педагогик компетентлик ва креативлик асослари” номли ўқув-методик қўлланмасида “компетентлик” тушунчасига қўйидагича таъриф берилади: “Компетентлик” (ингл. “cомпетенcэ” – “қобилият”) – фаолиятда назарий билимлардан самарали фойдаланиш, юқори даражадаги касбий малака, маҳорат ва иқтидорни намоён эта олиши” – деб тилга олинади [9; 4-б.]. Шу билан бирга, компетентлик – шахснинг турли, тасодифий вазиятлар ва одатий жараёнларда ўзини бошқара олиши ҳамда шахснинг кишилар, жамоа билан мулоқотга киришиши, мураккаб вазиятлардан чиқиб кетишнинг самарали йўлини излаб топа билиши кабилардир. Касбий компетентлик эса педагог томонидан касбий фаолиятни амалга ошириш учун зарур бўлган билим, кўникма ва малакаларнинг эгалланиши ва уларни амалда юқори даражада қўллай олиниши [9; 4-б.]. Таҳлиллар натежасида шуни таъкидлашимиз жоизки, педагогик компетенция учта таркибий қисмдан иборат. Булар: Умуммаданий компетенция – барча халқлар учун бирдек аҳамият касб этадиган ахлоқий ва инсонпарварлик қадриятига оид қарашлар, ғоялар, тенденцияларга боғлиқ компетенциялар (ўзини ва бошқаларни ҳурмат қилиш, ватанпарварлик, эзгулик, садоқат, меҳр-оқибат, дўстлик кабилар. Масалан, таълим олувчилар ва уларнинг ота-оналари, педагогик жамоага, бошқа миллат вакилларига нисбатан шаклланган маданий муносабатлар). Касбий компетенция – педагогнинг ўз фаолиятига оид педагогик муаммоларни мустақил ҳал қила олиши, мураккаб вазиятлардан тез ва осон чиқиб кетиши, педагогик фаолиятда ўқитиш ва тарбиялашнинг самарали йўлларини қўллай оли