Жўраева Иқболхон НамДУ таянч докторанти

Аннотация

Мақолада талабалик даврининг психологик хусусиятлари таҳлил этиб, унинг хусусиятлари бўйича хулоса ва амалий таклифлар ишлаб чиқилган. Калит сўзлар: талабалик даври, муносабат, психологик хусусият, қадрият, мотивация, фаолият, хулқ-атвор Талабалик даври - бу инсон ҳаётидаги ўзига хос давр. Бу ахлоқнинг кенг кўламли ривожланиши ва атрофдаги воқеликни эстетик акс эттириш, характер хусусиятлари, муайян одат ва муносабатларнинг шаклланиши ва мустаҳкамланиши даври сифатида кўрсатилади. Айниқса, бу давр катталар ижтимоий ролларининг бутун тизимини ўзлаштириш билан тавсифланади: таълим, фуқаролик, касбий, меҳнат, сиёсий ва бошқалар. Талабалик ёши - бу ўз қарашлари ва муносабатларини шакллантириш даври. Талабаларнинг мустақиллиги айнан шу ерда намоён бўлиши кузатилади. Бироқ, мустақилликка интилиш катталар билан мулоқот қилиш зарурлигини истисно қилмайди. Бу эҳтиёж ўзини ўзи англаш ва ўз тақдирини ўзи белгилаш муаммолари ривожланиб бориши билан изоҳланади. Бу эса ёшлар учун қийин бўлиши мумкин. Шунингдек, ўзини ўзи англаш даражасининг ошиши ёшларнинг атрофдаги одамларга ва ўзларига бўлган талаблари даражасини оширишга ёрдам беради. Улар катталар ва тенгдошларининг ахлоқий фазилатларига юқори даражадаги талабларни қўйиб, кўпроқ танқидий ва ўз-ўзини танқид қиладилар. Талабалик ёши (О.И.Фаруллин ) мустақил ишлаб чиқариш фаолиятини тушуниш, иш ҳаётини бошлаш ва ўз оиласини яратишга тайёргарликни ўз ичига олган “иқтисодий фаолият” деб аталадиган ривожланиш билан ҳам ажралиб туради [3]. Талабалик даври - бу қадриятлар йўналишлари ва мотивациясининг бутун тизимини ўзгартириш ва шакллантиришнинг марказий даври сифатида кўрсатилади. Шунга кўра, талабалик даврига бағишланган тадқиқотлар (Ю.Г.Фокин) ички дунёнинг номувофиқлигини, ўзлигини топиш ва ўзига хос, ижодий индивидуалликни шакллантириш қийинлигини таъкидлайди [4]. Талабалик даврининг асосий ижтимоий вазифаси касб танлашдир. Касбий танлов ва махсус таълим муассасасини танлаш ўғил ва қизларнинг ҳаёт йўлларининг фарқланишига олиб келади. Натижада ижтимоий- сиёсий манфаатлар доираси, масъулият даражаси кенгаймоқда. Талаба ёши психикасининг айрим хусусиятлари ижтимоий мавқе ва мақомнинг оралиқ позицияси билан белгиланади. Камолга етаётган шахс ўзининг ёш хусусиятлари, мустақиллик ҳуқуқи ва бошқалар билан боғлиқ ҳолда ривожланиб боради. Катталар дунёсида ўз ўрнини аниқ англаш ва шахсий ва ижтимоий ўзини ўзи белгилашни назарда тутади. Ушбу ёш тоифасининг ижтимоий-психологик хусусиятлари ёш хусусиятларига эмас, балки ижтимоий-касбий таърифга, индивидуал мустақилликка ва ҳаёт йўлини танлашга боғлиқ. Талабалик ёши интеллектуал ва жисмоний қобилиятларнинг ривожланиши билан тавсифланади. Бироқ, бу имкониятлар ва уларнинг ҳақиқий амалга оширилиши билан боғлиқ қарама-қаршиликлар мавжуд. Ижодий 47 имкониятларнинг ўсиши, интеллектуал, техникавий, бадиий ва илмий ютуқларнинг ривожланиши абадий давом эта олмайди, чунки унинг ўзига хос мантиқий чегараси мавжуд. Умумий ақлий ривожланиш нуқтаи назаридан, талабалик - бу шахснинг жадал ижтимоийлашуви, юқори ақлий функцияларнинг ривожланиши, бутун интеллектуал тизим ва умуман шахснинг шаклланиши даври. Университетда ўқиш даври ўспиринликнинг иккинчи даври ёки камолотнинг биринчи даврига тўғри келади. Бу шахс хусусиятларининг шаклланишининг мураккаблиги билан тавсифланади (Б.Г. Ананьев, А.В.Дмитриев, И.С.Кон, В.Т.Лисовский ва бошқалар асарлари). Ушбу ёшдаги ахлоқий ривожланишнинг ўзига хос хусусияти хулқ-атворнинг онгли мотивларини кучайтиришдир. Ўрта мактабда умуман етишмаётган сифатлар сезиларли даражада мустаҳкамланади - мақсадлилик, қатъиятлилик, мустақиллик, ташаббускорлик ва ўзини тута билиш (Н.М. Александр) [1]. Университетга киришнинг ўзи ёш талабада ўз имкониятларига ишониш туйғусини яратади ва унинг келажакдаги ҳаётини белгилайди. Бироқ, университетда кейинги ўқиш ёшларнинг кайфиятидаги ўзгаришларни ҳам кўрсатади: ўқишнинг биринчи ойларидаги эйфория ўқитишга, баҳолаш тизимига ва ҳоказоларга шубҳали муносабат билан алмаштирилади. Шу билан бирга, ёшларда ихтиёрийлик ва ўз хулқ-атворларини онгли равишда бошқариш қобилияти тўлиқ шаклланмаганлигини ҳам таъкидлаш керак. Ва бундай хулқ-атворлар кўпинча сабабсиз хавфга, ўзини бошқа инсоннинг ўрнига қўйишга ва ўз ҳаракатларининг оқибатларини олдиндан кўра олмасликка асосланади. Бу альтруистик туйғуларнинг намоён бўлиш ва тўлиқ фидойилик даври. Ёшнинг таълим фаолиятининг муваффақияти университетда ўқишнинг янги хусусиятларини ўзлаштириш билан белгиланади. Ўқиш жараёнида ўқувчилар жамоаси шакллантирилади, ташкилий фаолият кўникма ва малакалари таркиб топади. Шунингдек, касбий аҳамиятга эга бўлган шахс хусусиятларини ривожлантириш бўйича иш тизими шаклланади. Кўпинча касб танлашга тасодифий омиллар ёки ота-оналарнинг қасддан таъсири кузатилади. Ота-оналар ўз танловларида кўпинча, уларнинг фикрига кўра, ҳозирги пайтда муҳимроқ ва долзарб бўлган омилларга амал қилишади: моддий фаровонлик, лавозим обрўси, маълум бир касбни танлашда маълум фойда олиш. Ёшнинг индивидуал хусусиятларини билиш янги фао