ДАЛИЛЛАРНИ СОХТАЛАШТИРИШ ВА ҚАЛБАКИЛАШТИРИШ ЖИНОЯТИНИ ТЕРГОВ ҚИЛИШНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ: ЯНГИ

Аннотация

This article comprehensively and comprehensively covers the concept of falsification of evidence, its content, measures to prevent it, and the improvement of several articles of the Criminal Code of the Republic of Uzbekistan, taking into account the opinions of scientists. Keywords Falsification of evidence, forgery, evidence, civil law, criminal law, electronic evidence. Олиб борилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг асосига қонун устуворлиги, фуқароларнинг қонун олдида тенглиги, инсонпарварлик, адолатлилик ва айбсизлик презумпцияси каби конституциявий принциплар пойдевор қилиб қўйилган1. Давлат ва жамият манфаатларини ҳимоя қилиш,ҳуқуқбузарликларни аниқлаш ҳамда жабрланган шахсларнинг манфаатларини таьминлаш учун далилларни аниқлаш керак.Далиллар исботлашнинг асоси бўлганлиги учун бундай жараёнда қонунбузарликка йўл қўйиб бўлмайди. Бу фуқаролик ва жиноят қонунчилигида далилларни сохталаштириш ва қалбакилаштириш ҳуқуқий тизимда энг жиддий муаммолардан бири бўлиб, бу адолатли қарорларни қабул қилишга ва одил судловни олиб боришга тўсқинлик қилади.Фуқаролик ва жиноят ҳуқуқи тизимида далилларни сохталаштириш ва қалбакилаштиришнинг оқибатлари суд органларига нисбатан ишонсизлик, ҳаққонилик ва адолатли қарорлар қабул қилишга фуқаролар ўртасида норозиликнинг келиб чиқишига сабаб бўлади. Фуқаролик ҳуқуқи дойрасида сохталаштирилган қонун ҳужжатлари,ишлаб чиқаришлар ёки бошқа қонун ҳужжатлшари орқали амалга оширилилади. Далилларни сохталаштириш жиноят ҳуқуҳи дойрасида кўпчилик ҳолатда таҳлиллиарга кўра фирибгарлик, талончилик, ҳужжатларни сохталаштириш ва қалбақилаштириш каби жиноятларда кўп учрайди. Айниқсча, фуқаролик ва жиноят ҳуқуқида ҳужжатларни сохталаштириш ва қалбакилаштириш энг кенг тарқалган туридан биридир. Жиноят Кодексида ҳужжат айланиши соҳасида қуйидаагилар ғайриқонуний ҳаракатларнинг предметлри бўлиши мумкин: 76 - кўрсатилган товарлар, ишлар ёки хизматларнинг хавфсизлик талабларига жабов беришини тасдиқловчи расмий ҳужжатлар; - давлат сири ёки бошқа шунга ўхшаш маьлумотлар ифодаланган ҳужжатлар; - фуқаролик ва жиноят иши бўйича далил сифатида ўтаётган ҳужжатлар; - чегарадан ўтишга рухсат берувчи ҳужжатлар; - фуқаролик ҳолатини тасдиқловчи шахсий ҳужжатлар; - ҳарбий хизматга мажбур шахсни ёки ҳарбий хизматчини мажбуриятидан озод қилувчи ҳужжатлаp1. Қалбакилаштириш билан шуғулланувчи шахслар сохталаштирилган далилларни ишлаб чиқади ёки қалбаки қилиб яратади. Юқоридаги каби оқибатларнинг олдини олиш учун янги технологияларни жорий этиш керак.Инсон омилини камайттирган ҳолда далилларни тўплаш ва сақлашнинг янада янгиланган тизимларини яратиш керак.Бу масалан, электрон имзолардан фойдаланиш, ҳужжатларни ўрнатиш,суд ишларини видеоконференция орқали ўтказиш каби технологик жараёнларни ўз ичига олади. Далилларни сохталаштириш ва қалбакилаштиришнинг қонунчиликдаги энг ва зарур нормаларни янгилаб бориш зарур. Бу орқали эса ҳар бир аниқланган ҳуқуқбузарликлар учун қатьй жозо билан боғлаш керак. Сунги йилларда мамлакатимизда ислоҳатлар жадал суратлар билан олиб борилаётгани ҳамда жаҳонда глобаллашув тенденцияси кетаётгани бойс милий қонунчиликни янгилаб боришни тақазо этади. Кейинги йилларда мамлакатимизда инсоннинг ўз қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш учун тенг имкониятлар яратиш, ишнинг ҳақиқий ҳолатларини ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона аниқлашга доир қонун талабларига сўзсиз риоя этиш, тарафларнинг тортишуви ва тенг ҳуқуқлилиги принципларини ҳаётга татбиқ этиш орқали инсон ҳуқуқ ва эркинликлари самарали ҳимоя қилинишини таъминлаш бўйича салмоқли ишлар амалга оширилмоқда. Шу билан бирга жамият ҳаётининг турли соҳаларида жадал рақамлаштири , одамларнинг ахборот-коммуникация технологияларидан фойдаланган ҳолда янада кўпроқ ҳамкорлик қилиши ва бунинг оқибатида жиноятлар содир этилиши,рақамли муҳитда фуқаролар ва ташкилотларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатлари бузилиши ҳолларининг кенг тарқалиши рақамли далилларнинг инситуционаллаштирилишини ва улар билан боғлиқ ишларни амалга оширишнинг ҳуқуқий асослари мустаҳкамланишини талаб этмоқда Шу муносабат билан Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал, Фуқаролик процессуал, Иқтисодий процессуал, Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги ва Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги рақамли далиллар тушунчасини, рақамли далилларни тўплаш, тақдим этиш, мустаҳкамлаш, кўздан кечириш, текшириш ва баҳолаш, уларни сақлаш, қайтариш ҳамда йўқ қилиш тартибини белгиловчи ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди4. Шунингдек юқоридаги масала юзасидан халқарор қонунчилик қай даражадалигини ва унинг бизнинег қонунчиликдаги фарқларига туҳлалиб ўтиб кетиш мақсадга мувофиқ бўлади. Далиллар ва қидирув натижаларини сохталаштириш билан 1 Муродов Б., Хомидов В. Процессуальные основания производства обыска и следственного действия //Общество и инновации. – 2023. – Т. 4. – №. 2/S. – С. 402-411. 77 боғлиқ жиноятларни тергов қилиш бўйича халқаро тажрибага юзланадиган бўлсак, бир нечта асосий фикрларни таъкидлаш жуда муҳим ҳисобланади: Халқаро ҳамкор