эркин тадқиқотчиси

Аннотация

Мамлакатимизда инновацион мактаблар очилиши билан уларнинг таълим жараёнини инновацион педагогик технологиялар асосида ташкил этиш ва бошқариш талаб этилади. Замонавий мактаб мослашувчи бўлиб, битирувчиларни янги ижтимоий-иқтисодий шароитларда ҳаётга тайёрлашга интилади, шу билан бирга уларнинг шахсий хусусиятларига мослашади. Мақолада битирувчиларда юқори билим даражасини шакллантириш, уларнинг тадқиқотчилик қобилияти ва ижодий қобилиятларини ривожлантириш мақсадида инновацион мактабларда тарбия тизимини такомиллашириш омиллари ёритиб берилган. Калит сўзлар. Тарбия, мақсад, муносабат, индивидуаллаштириш, табақалаштириш, муҳит, мойиллик, қобилият. Таълим соҳасидаги деярли ҳар қандай инновацион бирликни фақат кенг миқёсдаги инновацияларни қўллаб-қувватлаш орқали амалга ошириш мумкин. Мактаб нафақат ҳимоя қилишга қодир бирламчи “етарли” инновацион бирликни, балки инновациянинг мавжуд ҳолатини ҳам қўллаб-қувватлашга қодир. Ҳозирги кунда инновацион мактаблар деганда ҳар қандай инновацияларни қўллайдиган мактаблар тушунилади. Бунинг ҳисобига деярли барча таълим муассасалари ўзларида содир бўла бошлаган ҳар қандай ўзгаришларни таҳлил қилишларидан қатъи назар инновацион ҳисобланади. Айрим таълим муассасаларида бу изланишлар ҳамон йўналтирилмаган, ўз-ўзидан пайдо бўлган. Бошқа жамоалар эса сўнгги пайтларда таълимда шаклланган баъзи мафкуравий муносабатлар босими остида ўз мактабларида ниманидир ўзгартира бошламоқдалар. Инновацион бўлмаслик энди замонавийлик эмас. Мамлакатимизда инновацион мактаблар очилиши билан уларни таълим жараёнини инновацион педагогик технологиялар асосида ташкил этиш ва бошқариш талаб этилади. Ижод мактаблари, ихтисослаштирилган ва Президент мактаблари, хусусий мактаблар, мактабгача таълим ва бошланғич таълим мажмуалари, 2-4-синфлар буйича ихтисослашган синфлар, 5-11-синфлар буйича ихтисослашган синфлар, ихтисослашган мактаб-интернатлар, фанлар блоки тизимида чуқурлаштириб ўқитиладиган академик лицейлар, мусиқа, санъат ва бошқа йуналишдаги таълим муассасалари шулар жумласидандир. A.М.Соломатин ва Л.Г.Сосновскаянинг фикрича, “замонавий мактабнинг устувор мақсадлари - битирувчиларга юқори сифатли таълим бериш, ўқувчиларнинг индивидуал таълим йўналишини танлаш қобилиятини кенгайтириш ва мослашувчан қобилиятларни ривожлантиришдир. Бу, ўз навбатида, турли таълим соҳаларида “билимларнинг бир хиллиги” га эътибор беришдан бош тортишга олиб келади, турли 95 таълим соҳаларида ўқувчилар турли даражадаги таълимга эга бўлишлари мумкин”. Замонавий мактаб мослашувчи бўлиб, битирувчиларни янги ижтимоий-иқтисодий шароитларда ҳаётга тайёрлашга интилади, шу билан бирга уларнинг шахсий хусусиятларига мослашади. Таълим мақсадларида ифодаланган ижтимоий буюртма битирувчиларда нафақат юқори билим даражасини шакллантириш, балки уларнинг тадқиқотчилик қобилияти ва ижодий қобилиятларини ривожлантиришни устувор вазифа қилиб қўяди. Инновацион мактабларда тарбия тизимини такомиллашириш инновацион жараёнга бир қатор талабларни қўяди: - мактабнинг мақсадли белгиланишини ўзгартириш; - ўқитувчининг ички шахсий муносабатларини янгиликнинг инсонпарварлик моҳиятига қайта йўналтириш; - таълим ва тарбияни индивидуаллаштириш ва табақалаштириш; - қулай ижтимоий-психологик ва фан-маконий таълим муҳитини яратиш; - болаларнинг ижтимоий ва психологик ҳимоясини таъминлаш; - ҳар бир талабанинг мойиллиги ва қобилиятини ривожлантириш учун шароит яратиш; - ўқувчига, унинг кучли ва имкониятларига ишониш, болани ўзи каби қабул қилиш; - таълим ва таълимнинг муваффақиятини таъминлаш; - ҳар бир талабанинг ривожланиш даражасининг асослилиги; - таълим муносабатларини инсонпарварлаштириш; - таълимни инсонпарварлаштириш, унинг умуминсоний, фанлараро йўналтирилганлигини кучайтириш; - инновацион жараённи илмий-услубий таъминлаш. Педагогик адабиётлар таҳлили ва педагогик тажрибани ўрганиш натижалари шуни кўрсатадики, инновацион мактабларда тарбия тизимини такомиллаширишда қуйидаги муаммолар мавжуд: - инновацияларнинг парчаланиши, инновацион фаолиятда тизим ва узлуксизликнинг йўқлиги; - инновациянинг ташқи томонига ҳаддан ташқари иштиёқда намоён бўлган инновацион фаолиятни расмийлаштириш, "янгилик учун янгилик"; - табиатга мувофиқлик тамойилини бузиш, ёш хусусиятларини нотўғри ҳисобга олиш, ўқувчиларнинг ортиқча юкланиши, болалар саломатлигига зарар етказиш; - инновацион фаолиятнинг мактабнинг ижтимоий муҳити билан заиф алоқаси, жамоат манфаатига йўналтирилганлиги заиф; - замонавий инновацион ғояларнинг инсонпарварлик йўналиши ва уларни амалга оширишни бошқаришнинг ескирган тартибга солиш ва репрессив тизими ўртасидаги зиддият; - касбий тажриба ва инновацияларни синовдан ўтказишнинг паст даражаси, бу битта бўлмаган нарсанинг янгилик сифатида ўтказилишига олиб келади; - инновацион ғоялар ва технологияларни жорий ета бошлаган ўқитувчиларнинг касбий компетенциясининг йетарли даражада емаслиги; - инновациялар учун мотивациянинг пастлиги, мактабда инновацион муҳитнинг йўқлиги. 96 Инновацион мактабларда тарбия тизимини такомиллаширишда бир қатор шартларини аж